Nomonanoto Show

Friday, February 14, 2014

ካላ ሐርቃ ሐሮዬ
በኢትዮጵያ የሚኒስትሮች ታሪክ የመጀመሪያው የሲዳማ ተወላጅ ሚኒስትር በመሆናቸው የምታወቁት የቀድሞው የኢትዮጵያ ፍትህ ሚኒስትር ካላ ሃርቃ ሃሮዬ ከሰሯቸው የምርምር ስራዎች መካከል COMPETITION POLICIES AND LAWS: Major Concepts and an Overview of Ethiopian Trade Practice Law በምል ርዕስ ያቀረቡትን የምርምር ስራቸውን እንድያነቡ ኣቅርበነዋል።
መኳንንት ከሕግ ትምህርት ቤት ተመርቆ ሲወጣ ግር ያለው ነገር የትምህርቱና የአተገባበሩ ልዩነት ነው፡፡ በአብዛኛው በንድፈ ሐሳብ አስተምህሮና ትንተና ላይ የሚተኮረው ትምህርቱ በተግባር ከሚታየው የፍርድ ቤት ነባራዊ ሁኔታ ጋር አልታረቅ ብሎት ተቸግሯል፡፡
ይህን ችግሩን ያባባሰው ደግሞ ከቤተሰቡ አንዱ የወራሽነት የምስክር ወረቀት ከፍርድ ቤት እንዲሰጠው በማሰብ አቤቱታውን እንዲያዘጋጅለት ሲጠየቀው ነው፡፡ አቤቱታውን አዘጋጅቶ ለቤተሰቡ አባል ቢሰጠውም በአንዱ ክልል ከሚገኘው የወረዳ ፍርድ ቤት የገጠመው ነገር ሌላ ነው፡፡ ቤተ ዘመዱ በፍርድ ቤቱ አቤቱታው በትክክል አለመጻፉን ተነግሮት በፍርድ ቤቱ ደጃፍ ከሚገኙት ራፖር ጸሐፊ ተጽፎ እንዲመጣ ተመከረ፡፡ ሰውዬውም የተባለውን ፈጽሞ አቤቱታው ተቀባይነት አግኝቶ የወራሽነት የምስክር ወረቀት አገኘ፡፡ የመኳንንትና የራፖር ጸሐፊው አቤቱታ ልዩነት ቀላል ነበር፡፡ የመኳንንት አቤቱታ ፍሬ ነገሩን በአጭር የሚገልጽ፣ የሕግና የማስረጃ ትንተና የሌለውና ግልጽ ዳኝነትን የሚጠይቅ ነበር፡፡ የራፖር ጸሐፊው አቤቱታ ግን ረዥም፣ ውስብስብ የሕግ ቃላትን የሚጠቀምና በብዙ የሕግ ድንጋጌ የተዘበዘበ ነበር፡፡ ይህን የተረዳው መኳንንት አምስት ዓመት የተማረበት የሕግ ትምህርት ሥልጠና የማይፈልግና በፍርድ ቤት ተግባራዊ ረብ የሌለው መስሎት ተከዘ፡፡ የተወሰኑ ዓመታትን በሕግ ሙያ አገልግሎት ካሳለፈ በኋላ ግን ለዘመናት የዳበረውን ልምድ መስበር አስቸጋሪ ስለመሰለው ራሱን በተወሰነ ደረጃ ከተለመደው አሠራር ጋር አቀራረበ፡፡ አሁን ለአቤቱታ ርዝመት ጭንቀት የለውም፣ የሕግ ድንጋጌዎችን በዓይነት ለመዘብዘብ፣ የሕግና የማስረጃ ትንታኔዎችን ለማግተልተል ቀዳሚ አይገኝለትም፡፡ ከቅርብ ጊዜ ወዲህ ፍርድ ቤቶች የአሠራር ማሻሻያ በማድረግ፣ የሬጅስትራርና ተያያዥ ሥራዎችን የሚሠሩ ሰዎች ከሕግ ትምህርት ቤት የተመረቁ፣ የሕግ ሥልጠና ያገኙ መሆናቸው የተወሰነ ለውጥ ማምጣቱን ያምናል፡፡ ያም ሆኖ አሁንም የአቤቱታ ፎርም፣ ይዘትና ሕጋዊ ብቃት አሰፋፈር/አተያይ ላይ ምሉዕ ለውጥ አለመምጣቱን መኳንንት ያምናል፡፡ ሰሞኑን ያጋጠመው የሬጅስትራር ሠራተኞች ድርጊት ለዚህ አስረጅ ነው፡፡ መኳንንት ሕጉን ተከትሎ ያዘጋጀውን የመከላከያ መልስ ምንም ዓይነት የሕግ ድንጋጌ ያልጠቀሰ መልስ የሕግ አቤቱታ አይሸትም ሲሉት እጅጉን ተበሳጨ፡፡ ጸሐፊውም ይህን በሰማ ጊዜ ትንተና ባይበዛውም በዚህ ጽሑፍ የአቤቱታን ምንነት፣ መስፈርት፣ የብቃት አተያይ በአጭሩ ለግንዛቤ በሚመች መልኩ ለመዳሰስ ሙከራ አደረገ፡፡ 
አቤቱታ ምንድን ነው?
በዕለት ተዕለት የሕይወት ተሞክሮ ለማንኛውም አካል በቃል ወይም በጽሑፍ የሚቀርብ ጥያቄ፣ ማመልከቻና ይግባኝ አቤቱታ ይባላል፡፡ በሕግ ሙያ ግን ‹‹አቤቱታ›› ወይም ‹‹Pleading›› የሚለው ቃል በፍርድ ቤት የሚቀርብ ማመልከቻን ሁሉ የሚያካትት አይደለም፡፡ ፍርድ ቤት ለመዋሉ ማስረጃ የሚጠይቅ፣ የውሳኔ ግልባጭ እንዲሰጠው የሚጠይቅ ወዘተ በሕጉ ቃል አቤቱታ አቅርቧል ለማለት አያስችልም፡፡ ለቃሉ ፍቺ የሚሰጠው ብላክስ የሕግ መዝገበ ቃላት ‹‹Pleading is a formal document in which a party to a legal proceeding (esp. a civil lawsuit) sets forth or responds to allegations, claims, denials or defenses›› በሚል ይገልጸዋል፡፡ በዚህ ትርጉም መሠረት አቤቱታ ማለት በአንድ የሕግ ሙግት ተከራካሪ የሆነ ወገን ሙግት ለመጀመር ወይም ለቀረበ ጥያቄ፣ ዳኝነት፣ ክህደት ወይም መከላከያ መልስ ለመስጠት የሚያቀርበው መደበኛ ሰነድ ነው፡፡ በዚህ ፍቺ መሠረት አቤቱታ መብት የሚጠየቅበት ወይም ለቀረበ ጥያቄ መልስ የሚቀርብበት ነው፡፡
የኢትዮጵያ የፍትሐ ብሔር ሥነ ሥርዓት ሕግም ለአቤቱታ ተመሳሳይ ትርጉም ይሰጠዋል፡፡ አንቀጽ 80(1) የአቤቱታ ጽሑፍ ማለት ከሳሽ የሚጠይቀውን ሁሉ ዘርዝሮ የሚገልጽ ጽሑፍ፣ ተከሳሽ የሚሰጠውን የመከላከያ ጽሑፍ፣ የተከሳሽ ከሳሽ የሚያቀርበውን የክስ ጽሑፍ፣ የይግባኝ ማቅረቢያ ጽሑፍ ወይም በሌላ ዓይነት ተጽፎ ለፍርድ ቤት የሚቀርብ የክስ መነሻ ወይም ለዚሁ የሚሰጠውን መልስ የሚመለከት ማናቸውም የጽሑፍ ማመልከቻ ማለት ነው ሲል ትርጉም ይሰጠዋል፡፡ ከዚህ ትርጉም በመነሳት አቤቱታ ማለት ሙግት ለመጀመር ወይም ለተጀመረ ሙግት መልስ ለመስጠት የሚቀርብ የጽሑፍ ማመልከቻ መሆኑን መረዳት አያስቸግርም፡፡ ሕጉ በገላጭነት (By illustration) እንደገለጸው የክስ፣ የመልስ፣ የይግባኝ ማመልከቻ ከአቤቱታ ምድብ የሚወድቁ ናቸው፡፡
የአቤቱታ ዓላማ
የአቤቱታ ዓላማን ማወቅ ይዘቱን ለመወሰን ጠቃሚ ይሆናል፡፡ አቤቱታን ከዓላማው ውጭ ማዘጋጀት ለፍትሕ የሚጠቅምና ሙግትን የሚያዘገይ ስለሚሆን የተወሰኑ የአቤቱታ ዓላማዎች ለመጥቀስ እንሞክር፡፡ በመጀመሪያ የአቤቱታ ዓላማ የተከሰሰ ወገን የቀረበበትን ክስ ማሳወቅና ተከሳሹ የበኩሉን መከላከያ እንዲያቀርብ መርዳት ነው፡፡ ከሳሽ በሚያቀርበው የክስ አቤቱታ ተከሳሽ ማን፣ በምን የሕግ ወይም የውል መሠረት፣ ምን እንደከሰሰውና ምን እንደሚፈልግ ይረዳበታል፡፡ ሁለተኛው አቤቱታው ለፍርድ  ቤቱ ያለው ጥቅም ነው፡፡ ለፍርድ ቤት የሚቀርቡ አቤቱታዎች ፍርድ ቤቱ ጭብጥ እንዲመሠርት፣ የሙግቱን ወሰንና የሚቀርቡትን ማስረጃዎች እንዲወስን ይረዱታል፡፡ ከሳሽ በአቤቱታው እንዲወሰንለት የጠየቀው ተከሳሹ ግን የካደው የፍሬ ነገር ወይም የሕግ ክርክር በፍርድ ቤቱ ጭብጥ ሆኖ ይመሠረታል፡፡ በሙግት ሒደት ተከራካሪ ወገኖች ከተመሠረቱት ጭብጦች ወሰን ያለፈ ክርክር ማቅረብ የማይችሉ ሲሆን፣ በግራ ቀኙ የሚቀርበውና በፍርድ ቤቱ የሚመረመረው ማስረጃም ከጭብጡ ጋር የተያያዘ ይሆናል፡፡ ስለዚህ በሕጉ መሠረት የተዘጋጀ አቤቱታ ዓላማ ፍርድ ቤቶች ግራ ቀኙን የሚያከራክረውን ነጥብ እንዲለዩ ማስቻል ነው፡፡ ሌላው የአቤቱታ ዓላማ ፍትሕ እንዲመጣና ሙግት እንዲፋጠን ማስቻል ነው፡፡ አቤቱታ በተከራካሪ ወገኖች መካከል ያለውን እውነታ በዝርዝር ካስቀመጠ ፍርድ ቤቱ ጉዳዩን በሚገባ ተገንዝቦ ፍትሕ ለመስጠት ያስችለዋል፡፡ የአቤቱታው ይዘት ደግሞ ረዥም፣ የማይገባ፣ ውስብስብና የተደበላለቀ ከሆነ ሙግትን የሚያዘገይ በመሆኑ፤ አቤቱታ በማጠሩ ግን ሙሉ ሐሳብን በመግለጽ ፍትሕ እንዲፋጠን የመርዳት ዓላማ ይኖረዋል፡፡
የአቤቱታ ደንቦች
አቤቱታ ከላይ የተገለጹትን ዓላማዎች ለመፈጸም ሕጉ ባስቀመጠው ደንብ መሠረት ሊፈጸም ይገባል፡፡ ሕጉ አቤቱታ በአዘገጃጀቱ፣ በሚከተለው ፎርምና በይዘቱ ሊከተላቸው የሚገባቸውን መስፈርቶች በግልጽ አስቀምጧል፡፡ እነዚህ መስፈርቶች በደምሳሳው የአቤቱታ የቴክኒክ /Technical requirements/ እና የሕግ /Legal requirements/ መስፈርቶች በሚል ሊጠሩ ይችላሉ፡፡ ቴክኒካል የሚባሉት ከአዘገጃጀትና ከሚከተሉት ፎርሞች ጋር ተያይዞ በሕጉ የተቀመጡ መስፈርቶች ሲሆኑ፣ አቤቱታ ቴክኒካል መስፈርቱን ማሟላቱን የማረጋገጥ ኃላፊነት የሬጅስትራሩ ነው፡፡ በሥነ ሥርዓት ሕጉ ትርጓሜ መሠረት ‹‹ሬጂስትራር›› ማለት የፍርድ ቤት መዝገብ ሹሙንና ረዳቱን ወይም በፍርድ ቤቱ መዝገብ ቤት ውስጥ የሚገኙትን የመዝገብ ሠራተኞችና ጸሐፊዎች አጠቃልሎ የሚይዝ ቃል ነው፡፡ በአሁኑ የፍርድ ቤት አሠራር የሬጅስትራር ሥራዎች በአብዛኛው በአንድ ሰው የሚከወኑ ሥራዎች ሲሆን፣ ሌሎቹ ረዳቶች ከምዝገባ፣ ከጽሑፍ፣ ከማህተም ወዘተ ጋር የተያያዙ ሥራዎችን ይሠራሉ፡፡ የአቤቱታ የሕግ ብቃት /Legal sufficiency/ የሚታየው በዳኞች ሲሆን ይህም አቤቱታው በይዘቱ ሕጉ የሚጠይቀውን መስፈርት ስለማሟላት አለማሟላቱ የሚረጋገጥበት ነው፡፡
አቤቱታ ሊያሟላቸው የሚገቡ የቴክኒካል መስፈርቶች ከአቤቱታ አዘገጃጀትና ከፎርም ጋር የተያያዙ ናቸው፡፡ የሥነ ሥርዓት ሕጉ በአንቀጽ 80(2)፣ 92፣ 93፣ 222፣ 223፣ 234፣ 327-330 በዝርዝር ያስቀመጣቸው ሲሆን፣ ዋና ዋናዎቹን ለመመልከት እንሞክር፡፡ በአንቀጽ 80(2) ላይ ሦስት መስፈርቶች ተቀምጠዋል፡፡ በዚህ ድንጋጌ መሠረት የመጀመሪያው መስፈርት ማንኛውም የአቤቱታ ጽሑፍ ሁሉ በቀለም የተጻፈ ወይም በታተሙ ፎርሞች በቀለም ጽሕፈት የተሞላ ወይም በጽሕፈት መኪና የታተመ መሆን አለበት፡፡ ሁለተኛው መስፈርት አቤቱታው በሥነ ሥርዓት ሕጉ አንደኛ ሠንጠረዥ በአባሪነት ከታተመው ፎርም ጋር ተመሳሳይ መሆን አለበት፡፡ ሕጉ የተለያዩ ፎርሞች እንደ ጉዳዩ ዓይነት ያዘጋጀ ሲሆን፣ ተከራካሪ ወገኖች አቤቱታቸው በተመሳሳይ ፎርም እንዲኖረው ሊያደርጉ ይገባል፡፡ ፎርሙ አቤቱታዎች በወጥነት ተመሳሳይ እንዲሆኑ፣ መሠረታዊ ፍሬ ነገሮች እንዳይቀሩ እንዲሁም የገለጻው ቅደም ተከተልን ለመረዳት እንዲያስችል የሚያደርግ በመሆኑ ጠቃሚነቱ አጠያያቂ አይደለም፡፡ ያም ሆኖ አቤቱታ እንደ ጉዳዩ አግባብነት ሊጠብ ሊሰፋ፣ ሊያጥር ሊረዝም እንደሚችል ግንዛቤ ሊወስድ ይገባል፡፡
ከአንቀጽ 80(2) ሊወስድ የሚገባው ዋና የቴክኒክ መስፈርት አቤቱታው ፍሬ ነገርን እና ፍሬ ነገርን ብቻ  የሚገልጽ፣ መብት የሚጠየቅበትን ወይም የመከላከያውን ምክንያት በአጭሩ የሚገልጽ ወይም የያዘ መሆን ይገባዋል፡፡ ይህ መስፈርት በአብዛኛው በተግባር የሚጣስ በመሆኑ አጽንኦት ሊሰጠው ይገባል፡፡ አቤቱታ ሊገልጽ የሚገባው ፍሬ ነገርን ለዚያውም ጠቃሚ ፍሬ ነገር /Material fact/ ብቻ ነው፡፡ አቤቱታ የሕግ ትንተና፣ የማስረጃ ገለጻ፣ መደምደሚያ ሊገልጽ አይገባም፡፡ ፍሬ ነገር ማለት ጠቃሚ የሆኑ ቃላትን በመጠቀም የተከወነውን ድርጊት፣ የተፈጸመውን ነገር መዘርዘር ማለት ነው፡፡ ጭብጥ ለመመሥረት የማይጠቅሙ፣ መብትን የማያስረዱ፣ ዳኝነት የማያስፈልጋቸውን ፍሬ ነገሮች ማካተት ፍትሕን ስለሚያጓትት መጨመሩ ተገቢ አይደለም፡፡ ለምሳሌ ብድር ወስዶ ያልከፈለን ሰው ለመክሰስ የሚቀርብ ክስ በሁለቱ ወገኖች መካከል የብድር ውል መፈጸሙን /ዓይነቱን፣ ቀኑንና ቦታውን/፣ በውሉ ግዴታ ተከሳሽ ያለበትን ግዴታና አለመፈጸሙን፣ እንዲሁም የሚጠይቀውን ዳኝነት ዝርዝር /ያልከፈለው ዋና ገንዘብ፣ ወለድ፣ ወጪ ወዘተ./ እንዲከፈለው መጠየቅ ይኖርበታል፡፡ ከዚህ ውጭ የሕግ ትንተና ማያያዝ ካስፈለገ በተለየ ሰነድ በተጨማሪነት ማያያዝ ይገባል፡፡ ሆኖም ይህ አሠራር በተግባር ባለመኖሩ ደፍሮ ያቀረበ ተከራካሪ ወገን ከሬጅስትራሩ እምቢታ ሊያጋጥመው ይችላል፡፡ ሌላው ፍሬ ነገር ሊገለጽ የሚገባው በአጭሩ ነው፡፡ በተለይ የሕግ ባለሙያ ክህሎት የሚገለጸው ሐሳብን በአጭር ቃላት በመግለጽ በመሆኑ ችላ ሊባል የማይገባው መስፈርት ነው፡፡ አቤቱታ ከረዘመ ተከሳሽ የቀረበበትን ክስ ለመረዳት ይቸግረዋል፤ ዳኛውም ጭብጥን ለመመሥረት ፈተና ይሆንበታል፡፡ አንዳንድ የሕግ ባለሙያዎች እንደሚሉት የአቤቱታ አስተጣጠር ከሴቶች አጭር ቀሚስ አስተጣጠር ጋር ይመሳሰላል፡፡ አጭር ቢሆንም አስፈላጊ/ጠቃሚ የሆነውን ነገር የሚገልጽ (የሚሸፍን) ሊሆን ይገባል፡፡ አቤቱታም አጭር ሆኖ ፍሬ ነገር በሚገባ የሚገልጽ ሊሆን ይገባዋል፡፡ 
ሌሎች የቴክኒክ መስፈርቶች አቤቱታውን ማረጋጥ፣ በአቤቱታው ላይ መፈረምና ለጉዳዩ ማስረጃ የሚሆኑትን የሰነድና የሰው ማስረጃዎች ዘርዝሮ ማቅረብ ነው፡፡ የማረጋገጥ ዓለማ ሙግቱ እውነትን መሠረት አድርጎ እንዲከናወንና በሐሰት የቀረበ ክርክር ካለ በሐሰት ማስረጃ /Perjury/ ተከራካሪውን ወገን ለመጠየቅ ነው፡፡ አቤቱታ ላይ መፈረም ፈቃድን ከመግለጽ፣ አቤቱታውን ያቀረበውን ሰው ድጋፍ ከመግለጽ ጋር የሚያያዝ ነው፡፡ ማስረጃም ኋላ በሚደረገው የሙግትና የማስረጃ መስማት ደረጃ የሚኖሩትን ክርክሮች ለተከራካሪው ወገንና ለፍርድ ቤቱ መግለጽ ነው፡፡ ፍሬ ነገርና ማስረጃ ክስ፣ መከላከያ፣ መልስ ሲቀርብ ተጠቃለው ካልቀረቡ ኋላ በሚደረገው ሙግት ያልተጠቀሰውን ፍሬ ነገር/ማስረጃ መሠረት አድርጎ ሙግት ማቅረብ አይፈቀድም፡፡ ሕጉ አቤቱታን በማሻሻል፣ አዲስ ማስረጃ የሚቀርብበትን ሁኔታ የሚፈቅዱ የተለያዩ ድንጋጌዎች ስላሉት የተወሰኑ መፍትሔዎች ባያጠፉም፤ ሕጉ በጠባቡ ስለሚተረጎም ተከራካሪ ወገኖች አቤቱታቸውን ሲያዘጋጁ ፍሬ ነገርና ማስረጃዎችን አጠቃለው እንዲያቀርቡ ይመክራሉ፡፡
ከላይ የተመለከትናቸው የቴክኒክ መስፈርቶች አለመሟላታቸው በሬጅስትራሩ ከተረጋገጡ ተከራካሪ ወገን አቤቱታው ይሰረዝበታል፤ እናም አስተካክሎ በመጣ ጊዜ እንደገና የሚታይለት ይሆናል፡፡ ሆኖም ሬጅስትራሩ ተገቢ ባልሆነ ምክንያት ካልተቀበለው የፍትሐ ብሔር ሥነ ሥርዓት ሕግ ቁጥር 232 በሚፈቅደው መሠረት በአምስት ቀናት ለዳኛው ቅሬታ ሊያስገባ ይችላል፡፡ የአቤቱታው የቴክኒክ መስፈርት መሟላቱ በሬጅስትራሩ ከተረጋገጠ ግን የሕግ ብቃቱ ይመረመር ዘንድ አስፈላጊው የሬጅስትራር ሥራ ተፈጽሞ ለዳኛው ይቀርብለታል፡፡ ዳኛው አቤቱታው የክስ ምክንያት መኖሩን፣ የሥረ ነገር ሥልጣን ላለው ፍርድ ቤት መቅረቡን፣ ሕጉ በሚጠይቀው መሠረት ክሱ፣ መልሱ፣ ወይም ይግባኙ መዘጋጀቱን ወዘተ. በመመርመር የሕግ ብቃቱን መርምሮ ብይን ይሰጣል፡፡ ይህ የዚህ ጽሑፍ ዓላማ ባለመሆኑ የሕግ ብቃት ምንነቱን፣ የምርምራ ውጤቱን ወዘተ. በዚህ ጽሑፍ አንመለከተውም፡፡
በተግባር የሚስተዋሉ ክፍተቶች
ከተመለከትናቸው የአቤቱታ ደንቦች ውስጥ ምን ያህሉ በአግባቡ እንደሚፈጸሙ ለማወቅ ጥናት ይጠይቃል፡፡ ጥናቱ ይህንን ያህሉ ፍርድ ቤት የሚቀርቡ አቤቱታዎች በሕጉ መሠረት ሳይሆን በልማድ የሚዘጋጁ ናቸው ለማለት ካልሆነ በቀር አተገባበሩን ከዕለት ተዕለት ተሞክሮ መግለጽ አስቸጋሪ አይሆንም፡፡ ፍርድ ቤቶች የሚቀርቡት አብዛኞቹ አቤቱታዎች በሕግ ባለሙያዎች (በጠበቆች፣ በነገረ ፈጆች፣ ነፃ የሕግ ድጋፍ በሚሰጡ ተቋማት) የሚዘጋጁ አይደሉም፡፡ ሰማንያ በመቶ የሚሆነው የአገራችን ሕዝብ በገጠር አካባቢ መኖሩን፣ የሕግ ባለሙያዎች ቁጥር ማነስና የሚጠይቁት ዋጋ የሚቀመስ አለመሆኑን ወዘተ. ካሰብን ይህን መደምደሚያ መቀበል ለህሊና አይጎረብጥም፡፡ አብዛኛው አቤቱታ የሚዘጋጀው በሕግ ሙያ ባልሠለጠነ ራፖር ጸሐፊ ወይም በባለጉዳዩ በመሆኑ የሕጉን መስፈርት ስለማሟላታቸው ምስክርነት ማግኘት ይከብዳል፡፡ በመነሻችን የተመለከትነው የመኳንንት አጋጣሚ ነባራዊ ሁኔታው የሚወክል ነው፡፡ አቤቱታው እንደነገሩ ይዘጋጃል፤ በእርግጠኝነት የሚያሟላው የማረጋገጥ፣ የፊርማ፣ የማስረጃ ዝርዝር የማያያዙን ሁኔታ ነው፡፡ አቤቱታው ከሚዘጋጅበት ፎርምና የቃላት አጠቃቀም አንጻር ሰፊ ክፍተቶች  ይታያሉ፡፡ 
አንዳንዶቹ አቤቱታዎች ረዥም፣ ጠቃሚ ያልሆኑ ፍሬ ነገሮችን የሚዘበዝቡ ናቸው፡፡ ወደ ጉዳዩ በቀጥታ ከመግባት ይልቅ ከጉዳዩ ጀርባ ያለውንና የማይያያዝ ጉዳዩን በማንሳት በብዙ ገጽ የሚቀርብ አቤቱታ አለ፡፡ እንዲህ ዓይነት አቤቱታ ለሚከላከለው ሰው አስቸጋሪ፣ ለፍርድ ቤትም ጭብጥ ለመመሥረትና ጉዳዩን መርምሮ ፍርድ ለመስጠት ያስቸግረዋል፡፡ የዚህ ምንጩ አለማወቅና በዳኞች ላይ የሚታጣ መተማመን ነው፡፡ አንዳንዱ ነገር ሲያበዛ ጉዳዩን ያስረዳ ይመስለዋል፡፡ ለራሱ እስኪገርመው ድረስ በቃል ሙግት የሚያቀርበውን ሃተታ በክስ ወይም በመከላከያ መልስ አቤቱታው ላይ ያካትተዋል፡፡ ሁለተኛው የዚህ ችግር ምንጭ ዳኞች ጉዳዩን ሊረዱት ስለማይችሉ፣ የትኛውን ጭብጥ አድርገው የትኛውን እንደሚተዉ፣ በየትኛው የሕግ ድንጋጌ ውስጥ እንደሚወድቅ እንደሚወስኑ ለማወቅ ስለሚያስቸግር ሁሉንም ዘብዝቦ የማቅረብ ልማድ ነው፡፡ ዳኛው ከአቤቱታው ፍሬ ነገሩን እንጂ ዋናውን የሕግ ክርክር ስለማይረዳ አቤቱታውን አሳጥሮ ክሱ ሲሰማ የማሳመን ብቃትን ተጠቅሞ ዳኛውን ማሳመን ተገቢ ነው፡፡ 
አንዳንዶቹ አቤቱታዎች ከፍሬ ነገር ይልቅ የሕግ ሙግትና የማስረጃ ትንተና የሚበዛባቸው አሉ፡፡ እነዚህ አቤቱታዎች ትንሽ ፍሬ ነገር ብዙ የሕግ አንቀጽ የሚይዙ ሲሆን፣ አንዳንድ የሕግ ባሙያዎች የሕግ ዕውቀታቸውን ለመራቀቅ የሚጠቀሙበት መድረክ አቤቱታ ሆኗል፡፡ ሕጉ እንዲህ ዓይነት የሕግና የማስረጃ ትንታኔዎች በተጨማሪ ጽሑፍ እንዲያያዝ ቢጠይቁም የሕግ ባለሙያዎቹ ከማያያዝ ይልቅ በአቤቱታ ማካተት ይቀናቸዋል፡፡ አንዳዴም ክርክር ለማራዘምና ለማወሳሰብ ሆን ብለው የሚጨምሩ ባለሙያዎች አይጠፉም፡፡ ራፖር ጸሐፊዎቹማ የሚያካትቱት የሕግ ድንጋጌዎች ብዛት ደንበኞቻቸውን የሚያስደስት ይመስል መዘብዘብ መርሃቸው ሆኗል፡፡ ከላይ በመግቢያው እንደተመለከትነው መኳንንትን የመሰሉትን የሕግ ባለሙያዎች የሕግ አንቀጾች ካልበዙ የሕግ ባለሙያ አቤቱታ አቤቱታ አይሸትም በማለት አንዳንድ ሬጅስትራሮችም ተፅዕኖ ያደርጋሉ፡፡ እንዲህ ዓይነት አስተሳሰብ ጠቃሚ ፍሬ ነገሮች እንዲታለፉ፣ ጉዳዩ በአግባቡ እንዳይረዳ የማድረግ ውጤት ስላላቸው ሃይ ባይ ይፈልጋሉ፡፡ 
የእነዚህ ችግሮች ውጤት የሥነ ሥርዓት ሕጉ ዓላማ እንዳይፈጸም ማድረግ ነው፡፡ እንደሚታወቀው የሥነ ሥርዓት ሕግ ዓላማ አንድን ለፍርድ ቤት የቀረበ ጉዳይ ፍትሃዊ በሆነ መልኩ፣ በፍጥነትና ኢኮኖሚን ባገናዘበ መልኩ እልባት መስጠት ነው፡፡ አቤቱታ ረዥምና ውስብስብ ከሆነ፣ የፍሬ ነገር ገለጻ ሳይሆን የሕግና የማስረጃ ትንተና ከሆነ ጉዳዩን ለመረዳት ያስቸግራል፡፡ ዳኞች ተገቢውን ጭብጥ ለመመሥረት፣ ማስረጃ ለመስማትና ፍርድ ለመስጠት ይቸገራሉ፡፡ አለበለዚያም ጉዳዩ ወዳልተፈለገ ውጤት ሊገፋ ይችላል፡፡ ይህም ፍትሕ እንዳይኖር በማድረግ የግለሰቦች መብት እንዲበደል የማድረግ ውጤት ይኖረዋል፡፡ በሌላ በኩል ደግሞ ሕጉን ያልተከተሉ አቤቱታዎች (ርዝመትና የትንታኔ ብዛት) ጉዳዮች በፍርድ ቤት በፍጥነት እንዳይስተናገዱ በዚህም የተነሳ ተከራካሪዎች ብዙ ወጪ እንዲያወጡ ምክንያት ይሆናል፡፡ ስለዚህ እስካሁን የተወሰዱት የተለያዩ መፍትሔዎች እንደተጠበቁ ሆነው ተጨማሪ ሥራዎች ያስፈልጋሉ፡፡ 
የችግሩ ምንጭ ሕጉ ሳይሆን አሠራሩ በመሆኑ መፍትሔው አሠራሩን ማስተካከል ነው፡፡ ተከራካሪዎች፣ ጠበቆችና ነገረ ፈጆች ሕጉን ተከትለው አቤቱታ እንዲያዘጋጁ ማስገደድ ያስፈልጋል፡፡ ሬጅስትራሮች በምክንያት በሕጉ መሠረት፣ ዳኞች አቤቱታዎች አጥረውና ግልጽ ሆነው እንዲቀርቡ ትዕዛዝ በመስጠት፣ ፍርድ ቤቶች ግንዛቤ ማስጨበጫ መርሃ ግብሮችን በማዘጋጀት ለውጥ እንዲመጣ ጥረት ማድረግ ይገባል፡፡ ሕጉን ካልተከተልን ልማዱ ወጥነት ወደሌለው አሠራር ይወስደናል፡፡ ከላይ በመግቢያ የተመለከትነው መኳንንትም ያጋጠመው ችግር የተማረው ትምህርት ትክክል ባለመሆኑ ሳይሆን የተማረው በልማድ በመሻሩ ነው፡፡ በዘመናዊ ዓለም የሕግ ሥርዓቱ ከሕጉ ልማዱን የሚመረጥ ከሆነ የፍርድ ቤት ሙግቶች አሰልቺ፣ ኢ ፍትሐዊና የተንዛዙ ስለሚሆኑ ባለድርሻ አካላት ትኩረት ሰጥተው ሊንቀሳቀሱ ይገባል፡፡  
ከአዘጋጁ፡- ጸሐፊው የሕግ ጠበቃና አማካሪ ሲሆኑ፣ በኢሜይል አድራሻቸው   getukow@gmail.com  ማግኘት ይቻላል፡፡  
ፎቶ ኢትዮጵያን ሪፖርተር ጋዜጣ 
ኢንጂነር ዘለቀ ረዲ የኮንስትራክሽን ሥራና የሆቴል ባለቤት
ተወልደው ያደጉት በኦሮሚያ ክልል ጂማ ዞን ሊሙ ኮሳ ወረዳ ጋሉ አካባቢ ነው፡፡ ትምህርታቸውን በጂማ ዞን ውስጥ በሚገኙ የተለያዩ ትምህርት ቤቶች ከተከታተሉ በኋላ በመምህርነት አገልግለዋል፡፡
ለዓመታት በጂማ ማዘጋጃ ቤት ከዚያም ባቱ (ዝዋይ) ከተማ በሚገኘው ሼሪ ኢትዮጵያ አበባ እርሻ ውስጥ በቴክኒካል ማኔጀርነት ሠርተዋል፡፡ ኢንጂነር ዘለቀ ረዲ በአሁኑ ወቅት የራሳቸውን የኮንስትራክሽን ኩባንያ አቋቁመውና በመቂ ከተማ  ሆቴል ከፍተው በመሥራት ላይ ይገኛሉ፡፡ ኢንጂነር ዘለቀ ከቢዝነስ ሥራቸው ውጭ በፖለቲካም ንቁ ተሳታሳፊ ናቸው፡፡ ሥራቸውን አስመልክቶ ውድነህ ዘነበ አነጋግሯቸዋል፡፡
ሪፖርተር:-  በሆቴልና በኮንስትራክሽን ሥራዎች ውስጥ ይገኛሉ፡፡ እነዚህ ሥራዎች ውስጥ ሆቴሉ በምን ደረጃ እንደሚገኝ ቢገልጹልኝ?
ኢንጂነር ዘለቀ:- ሆቴሉ የሚገኘው ከአዲስ አበባ ወደ ሐዋሳ በሚወስድ መንገድ ላይ በምትገኘው መቂ ከተማ ነው፡፡ የቱሪስት ማረፊያ የቱሪስት መሸጋገሪያ ለማድረግ ሆቴሉን በአዲስ መልክ  እንደገና ልገነባ እየተዘጋጀሁ ነው፡፡
ሪፖርተር:- በኮከብ ደረጃ ለማሳደግ ነው?
ኢንጂነር ዘለቀ:- አዎ፡፡ በኮከብ ደረጃ ለማሳደግ ነው እቅዴ፡፡ ምክንያቱም መስመሩ የቱሪስት ነው፡፡ በርካታ ቱሪስቶች ይመጣሉ፡፡ ሆኖም በመስመሩ ጥሩ ሆቴል አያገኙም፡፡ የግድ ሐዋሳ መጓዝ ይኖርባቸዋል፡፡ አማካይ ቦታ ላይ ጥሩ ሆቴል ቢሠራ ከሚል ነው ይህንን እቅድ ያመነጨሁት፡፡ አሁን ነባሩን ሆቴል አፍርሼ ዘመናዊ ባለ ኮከብ ሆቴል ለመገንባት ዲዛይን እየሠራሁ እገኛለሁ፡፡ ከአዲስ አበባ እስከ ሐዋሳ 270 ኪሎ ሜትር ነው፡፡ መቂ በሁለቱ ከተሞች አማካይ ቦታ ላይ ትገኛለች፡፡
ሪፖርተር:- ሆቴሉን ፋይናንስ የሚያደርገው ማነው? የባንክ ምንጮችን ነው የምትጠቀሙት ወይስ የራሳችሁን ትጠቀማላችሁ?
ኢንጂነር ዘለቀ:- የራሳችንም አለ፡፡ በምንሠራቸው ሥራዎች አንዱ አንዱን እንዲደግፍ ይደረጋል፡፡ ባንኮችም ፋይናንስ ያደርጉናል፡፡ አሁን ባለው አቢሲኒያ፣ ኦሮሚያ፣ ኅብረት ባንክ፣ ብርሃንና ዳሽን ባንክ ጥሩ ግንኙነት አለን፡፡ እስካሁን ባለው ሁኔታ ብድር ተቸግረን አናውቅም፡፡
ሪፖርተር:- የኮንስትራሽን ኩባንያው ምን ዓይነት ሥራዎችን ነው የሚሠራው?
ኢንጂነር ዘለቀ:- የተቋቋመው በ2001 ዓ.ም. ሲሆን፣ በዚያው ዓመት ሥራ ጀምሯል፡፡ ጎንደር ፒንና ኪነ ሎጅን ሠርተናል፡፡ ባህር ዳር ሐይቅ ደስ የሚልና ውብ ቦታ ነው፡፡ ሎጁም የዚያኑ ያህል ውብ ነው፡፡ ቆቦ ወረዳ ጤና ጣቢያ ሠርተናል፡፡ ከጤና ጣቢያ በተጨማሪ ትምህርት ቤቶችና ቤተመጻሕፍት ሠርተን አስረክበናል፡፡  በሄድንበት ቦታ ኅብረተሰቡ የሚቸግረውን ሠርተን እንሰጣለን፡፡ ለምሳሌ አርሲ ነገሌ ላይ መንገድ ሠርተን ሰጥተናል፡፡ መንገድ ሠርተን ስናስረክብ የአርሲ ነገሌ አካባቢ ቤተ መጻሕፍት ስላልነበረው ሠርተን ሰጥተናል፡፡ ቦረና ውስጥ በጃፓን የልማት ተራድኦ ድርጅት ከፍተኛ የገበያ ማዕከል አሠርተናል፡፡ እኛ ደግሞ በበኩላችን የገበያ ማዕከሉን ኮምፒውተራይዝድ አድርገናል፡፡ 
ሪፖርተር:- ምን ያህል ሠራተኛ አላችሁ? ለሠራተኞቻችሁ ምን የተለየ ነገር ታደርጋላችሁ?
ኢንጂነር ዘለቀ:- 46 የሚሆኑ ሠራተኞች አሉን፡፡ እነዚህ ፕሮፌሽናል ናቸው፡፡ በንፅፅር የተሻለ ደሞዝ እንከፍላለን፡፡ ከዚያ በተጨማሪ ማንኛውም ሠራተኛ ሲቀጠር የሕክምናና የሕይወት ኢንሹራንስ ይኖረዋል፡፡ ኢንሹራንሱ ለራሱ ብቻ ሳይሆን ለቤተሰቦቹም ጭምር የሚያገለግል ነው፡፡ ራቅ ወዳለ ቦታም ሲሄድ ካምፕ ይዘጋጃል፡፡ ሙሉ ወጪ ነው የምንሸፍነው፡፡
ሪፖርተር:- በቅርቡ ከኢትዮጵያ መድህን ድርጅት ጋር ለሠራተኞቻችሁ ኢንሹራንስ ገብታችሁ ፊርማም አኑራችኋል? መነሻችሁ ምንድነው?
ኢንጂነር ዘለቀ:- እንደነገርኩህ ይህንን ነገር ቀድመን እናደርጋለን፡፡ ኢትዮጵያ ውስጥ ከአሥር ሚሊዮን በላይ ሠራተኞች አሉ፡፡ የመንግሥትን ጨምሮ፡፡ እነዚህ ሁሉ የሕክምና የሕይወት፣ ለራሳቸውና ለቤተሰቦቻቸው መድህን ቢገባላቸው ብዙ ዓይነት ለውጥና መነቃቃት ይኖራል የሚል እምነት አለን፡፡ ሠራተኞቹ ሥራቸውን በአግባቡ ይሠራሉ፣ ቤተሰቦቻቸውም በነሱ ሞት ምክንያት እንደማይበተን ሲያስቡ ጥሩ ስሜት ይሰማቸዋል፡፡ እናም ሙሉ ኢንሹራንስ ነው የገባንላቸው፡፡ ሠራተኞቻችን በሥራ ላይ ቢሆኑም ባይሆኑም ኢንሹራንሱ ይሸፈናል፡፡ የሕክምናም ይሁን የሞት ኢንሹራንሱ ይሸፈናል፡፡
ሪፖርተር:- እርሶ ከቢዝነስ ሥራ በተጨማሪ በአንድነት ለፍትሕና ለዲሞክራሲ ፓርቲ አመራር ነዎት? በተቃዋሚ ፖለቲካ ውስጥ እንደመሆንዎ ቢዝነስዎት ላይ ተፅዕኖ ደርሶብዎት ያውቃል? ይህንን የጠየኩዎት በተቃዋሚ ጎራ የተሠለፉ አካላት ከገዥው ፓርቲ ተፅዕኖ እንደሚደርስባቸው ስለሚገልጹ ነው?
ኢንጂነር ዘለቀ:- ትልቁ ፈተና ይኼ ነው፡፡ እስካሁን ከ2000 ዓ.ም. ጀምሮ ሁለት የመንግሥት ሥራዎችን ብቻ ነው የሠራሁት፡፡ እንደውም የተጀመረ አስቁመውኛል፡፡ ምክንያቱም ጤና ጣቢያ ገብቼ ጊዚያዊ የበጐ አድራጐት አስተዋጽኦ አድርጌ ነበር፡፡ በመሆኑም ሁለተኛ ደረጃ ትምህርት ቤቱን ሊረዳን ይችላል ብለው እንድገነባ ታስቦ ነበር፡፡ በዚያ ወቅት የ2002 ዓ.ም. ምርጫ ነበርና በኢትዮጵያ ቴሌቪዥን የምርጫ ክርክር ከገዥው ፓርቲ ሰዎች ጋር ስከራከር ታይቼ ነበር፡፡ የጨረታውን ሰነድ ስገዛ ሁለት ጊዜ ካሸነፍክ እናሳውቃለን ተባልኩ፡፡ ጨረታውን እንደተሰረዘ ተረዳሁ፡፡  እኔ የምሠራው ለውጭ ግብረ ሰናይ ድርጅት ነው፡፡ የመንግሥት ሥራ ማግኘት በጣም ከባድ ነው፡፡ የኔ ችግር ድርጅቴ በስሜ መሆኑ ነው  ‹‹ዘለቀ ረዲ ኮንስትራክሽን›› ተብሎ ነው የሚጠራው፡፡ ትልቅ ጫና ነው ያለው፡፡ ነገር ግን ግብረ ሰናይ ድርጅቶች ችግር የለባቸውም፡፡ ጎርጎራ ላይ የሠራሁት የኔዘርላንዳውያን ነው፡፡ ከዚያም የሠራሁት ለውጭ ድርጅቶች ነው፡፡ ከመንግሥት ሥራ ማግኘት አስቸጋሪ ነው፡፡ የውጭ ድርጅቶች ደጋፊ ሁን ተቃዋሚ ግድ የላቸውም፡፡ ሌላው ነገር እንዳያጠቁህ ሕግ መጠበቅ አለብህ፡፡ ቀዳዳ መፈጠር የለበትም፡፡ እኔ ሕግ ጠብቄ ነው የምሠራው፡፡ ሌላው ተቃዋሚ ከሆንክ ጥቃት ደርሶብህ ስታመለክት ፍትሕ አታገኝም፡፡ በዚህ መልኩ እኔ 400 ሺሕ ብር ተበልቼአለሁ፡፡ ደረቅ ቼክ ሰጥተውኝ ብሬ ተበልቷል፡፡ ለሕግ አጣሪ ኮሚቴ ሰጥቼ ከአምስት ዓመት በኋላ ታይቷል ውሳኔውን እየጠበኩ ነው፡፡
ሪፖርተር:- ይኼ ከመግሥት ወገን አለ ያሉት ችግር ነው፡፡ ከእርሶ ጋር አብረው ያሉ በተቃዋሚ ፓርቲ ሥራ ባልደረቦችዎ እንዴት ነው የሚታዩት?  ለተቃውሞ ጎራ ሰዎች ቢዝነስ መሥራት አስቸጋሪ ነው እየተባለ እርሶ ቢዝነስ ሲያሳሂዱ እንዴት ነው የሚመለከትዎት?
ኢንጂነር ዘለቀ:- ለምሳሌ እኔ የኮንዶሚኒየም ግንባታ የሚባል ተሰጥቶኝ አያውቅም፡፡   እየጠሩ ነው የሚሰጡት፡፡ እኔን አያውቁኝም፡፡ ስሜ ግን መዝገባቸው ላይ አለ፡፡ አንተ ለፍተሕ እንደምታገኝ አያውቅም፡፡ መንግሥት ሰጠው ምናምን ሊሉ ይችላሉ፡፡ ትክክለኛው ነገር ግን ከመንግሥት ሥራ አለማግኘታችን ነው፡፡ እውነቱ ያገኘነውን መቀማታችን ነው፡፡ ለምሳሌ ስኳር ኮርፖሬሽን ተወዳድረን አሸንፈን ነበር፡፡ ጎንደር ስብሰባ ላይ በመታየቴ ተሰርዟል፡፡ የኛ አገር ፖለቲካ በእውቀት ላይ የተመሠረተ አይደለም፡፡ ግምት ላይ የተመሠረተ ነው፡፡
ሪፖርተር:- ችግር ሲፈጠርባችሁ፣ ከፍተኛ የመንግሥት አካል ችግሩን እንዲፈታላችሁ መመርያ እንዲሰጥ ጥያቄ አቅርባችኋል?
ኢንጂነር ዘለቀ:- ይገርምሃል የኔ እናት በጣም ጎበዝ ገበሬ ናት፡፡  እኔ ያደኩበት ወረዳ ሄደህ አንድ ጎበዝ ገበሬ ሴት ጠቁሙኝ ብለህ ብትጠይቅ ሁሉም ይናገራል፡፡ የኔ እናት ነች፡፡ የኔ እናት ግን ጎበዝ ገበሬ ተብላ ተሸልማ አታውቅም፡፡ ብቻዋን ታርሳላች ብቻዋን ቤት ትሠራለች፡፡ ጎበዝ ተብላ እውቅና ተሰጥቷት ግን አያውቅም፡፡ አንድ ጊዜ መሬቷን ተቀምታ ወረዳው ወ/ሮ ፀሐይ እንዲህ ብለው ከሰዋልና መልስ ስጧት ብለው መለሱ፡፡ ይህ ትክክል ነው? የበደለህን አካል ከፍ ብለህ ብትከስ ከፍ ተብሏል ተብሎ አቤቱታ የቀረበለት አካል መልሶ ወደ መጀመሪያው አካል ይመልስሃል፡፡ ይህ አግባብ ሊሆን አይችልም፡፡ እኔ አላግባብ ዱከም ላይ ዕቃዬ ተወስዶ ዕቃዬ እንዲታገድልኝ ለፍርድ ቤት አቤት አልኩ፡፡ አልተደመጥኩም ከፍ ላለው አቤቱታየን አቀረብኩ፡፡ ወደ ቀድሞው ቦታ መልሰው አነሱ እኛን ከሰህ የት ትገባለህ ነው ያሉኝ፡፡ በናንተ በኩል ይፈጸም ተብሎ ወደ ታች የሚመለስ ከሆነ እንዴት መፍትሄ ይገኛል፡፡ ይህ አስቸጋሪ ነገር ነው፡፡
ምንጭ፦http://www.ethiopianreporter.com/index.php/other-sections/social-affairs/what-are-they-doing/itemlist/user/49-%E1%8B%8D%E1%8B%B5%E1%8A%90%E1%88%85%E1%8B%98%E1%8A%90%E1%89%A0