POWr Social Media Icons

Friday, September 7, 2012

By Dr. Wolassa Kumo
1. Introduction
In my previous articles, I mentioned the Sidama grand social constitution Seera, and various sub constitutions which derive from this grand constitution. We have also seen that all social constitutions or Seera in Sidama were based on the Sidama moral code of halale, the true way of life. In this socio-cultural and socio-political system, the role of the elders was very important. Elders were bestowed with the power of enforcing the Seera and referring the recalcitrant to Magano or God if he/she refuses to abide by the Seera.
The power of elders in the Sidama society was not based on a simple age count as is the case in most modern societies. The Sidama elder is more the product of various social processes through which he passes than the product of a simple aging. For a person to become a recognised elder with authority in Sidama, he has to become a Cimeessa (respected elder with authority) or Cimeeyye for many respected elders. There are three important socio-cultural processes that shape the Sidama elder who will have the required authority to enforce the Seera system in the society. These are: the Luwa cycle, Barcima (circumcision), and the Anga culture. In this brief article, we will revisit the cultures that shape the institution of Cimeessa in the Sidama society.
2. The Sidama Luwa Cycle
As I pointed out in my previous articles, the Luwa is administered by an age grade system where each grade rotates every 8 years. There are five rotating grades in the Luwa system. These are: Darara, Fullassa, Hirobora, Wawassa and Mogissa. The Malga clan in Awassa district adds Binancha as the sixth grade.
However, the recruitment to a given Luwa grade does not depend on the age of the individual. It depends on the grade of one's father. For instance, if we assume that Darara is the first cycle and Mogissa is the last cycle, and if the son of Darara becomes Mogissa, a son born to a person who is a member of the Darara cycle has to wait for 32-40 years to join the Mogissa grade. Therefore, in the Luwa cycle, it is possible that a child as well as a 40 years old adult can become members of the same Luwa cycle. Thus, age is not a sole criterion in the making of the Sidama Cimeessa (respected elder). A person who did not pass through the Luwa cycles cannot become a Cimeessa while a younger person can qualify for a position if he fulfils all other requirements.
The Luwa system has two important objectives. The first and the most important one is the recruitment and training of the able bodied men for the defence of the nation. The second objective is the development of potential elders who will have authorities to replace the current elders (Cimeeyye). Women are not allowed to participate in the Luwa system. Therefore, they are automatically excluded from the nation's defence forces as well as from becoming Cimeeyye or respected elders. However, the Sidama society has its own ways of showing respect for elderly women.
A fascinating aspect of the Sidama culture in this regard is that, younger people never call older people, men or women, by their names. They always use the name of their children, using as prefix, mother of ".." and father of ".". If they do not know the names of their children, they simply call them mother or father, even if they are not their real mothers and fathers. While many of the beautiful Sidama indigenous cultures have been lost due to the Abyssinian conquest, this particular way of life survived until today.
Avoiding the direct contact with the mother-in-laws is another aspect of unique respect the Sidama society offers to women in general. A person who is newly married to the daughter of a woman will not stand in her way if he sees her walking in the street. He has to run in to the bushes to give the mother way to proceed with her trip. Not only he is not allowed to mention her name, but he is also required to talk with a language of respect such as Ki'ne (equivalent to English "thou" - in Sidaamuaffo). The wife is required to reciprocate the respect to her husband's family. But she is required to reciprocate it to the father of her husband, as she is required to be in close contact with the mother of her husband. This aspect of the Sidama culture is being gradually eroded due to massive conversion into Christianity.
3. Barcima (Circumcision) and Its Social Implications
In Sidama society, male circumcision has been practiced since time immemorial. Circumcision is one of the processes of building respected elders (Cimeeyye) in Sidama society. After a person participates in the Luwa cycles he has to carry out circumcision before his sons' Luwa cycle arrives. If he fails to circumcise before that, his progression to the class of respected elders can be seriously undermined. A non circumcised old person cannot be regarded as Cimeessa in Sidama society.
The circumcision ceremony is one of the biggest social events in Sidama society. Depending on the level of wealth of the individual, such as the size of farm and farm land owned, the size of Enset or coffee plantation, and the number of cattle the person owns, he can organize a huge ceremony involving hundreds of elders and young men and women from the area and far apart for the ceremony. Everyone invited or present in the ceremony is provided with Buurisame (food made from Enset with a lot of butter in it) and Malawo (drinks made from pure honey) beginning with the oldest and going down to the youngest. This process is called Malawo Tuma (the Honey Ceremony).
For a person to prepare the Honey Ceremony during his circumcision he has to pass through one of the Luwa cycles with in the past 40 years but not beyond. Thus, during the ceremony every body praises not only the person who is going to be circumcised but also his Luwa grade, stating that the Honey Ceremony belongs to such a person and such a Luwa grade. At the beginning of the Honey Ceremony, the person to be circumcised declares that it is his time now to circumcise and that he makes his Luwa grade and the Sidama society proud by willing to defend the nation and become an elder to serve the society.
I participated in two of such beautiful ceremonies in his rural village when I was about 8-10 years old, and I still remember how beautiful those ceremonies were. Most of these types of ceremonies that survived the Abyssinian conquest have now been almost lost due mainly to conversion into Christianity. The next stage in the making of the Sidama Cimeessa institution is the Anga culture.
4. The Anga Culture
The Anga culture is the most complicated part of the Sidama culture. Anga, which literally means "hand", has a different meaning when it is used in the context of the development of Cimeessa or Cimeeyye, respected elders or elders with authority. An elder with the Anga authority must have already participated in the Luwa cycles, must have been circumcised and most notably organized the grand Honey Ceremony. An elder who did not pass through those stages cannot claim to have the Anga authority.
An elder or Cimeessa who has Anga has superior moral authorities to all other Cimeessa in the society. In other words, the Anga is the last stage in the making of the Sidama Cimeessa or an elder with full moral authority to enforce Seera (social constitution) in the Sidama society. In addition to passing though the Luwa cycles, circumcision and Honey Ceremonies, the elder who claims the Anga authority has to make Kakalo (sacrifices) to the ancestors to declare his position as a holder of the Anga Authority.
An elder with Anga authority does not participate in any ordinary activities in the society. He does not eat any meat unless the animal is slaughtered either by himself or some one who has similar Anga authority like him. One fascinating aspects of the Anga culture is that when the Cimeessa with the Anga authority is a in a house dining alone or with some one, every body must keep quite. This is because, if some one mentions some names which are considered to be impure while the Cimeessa with the Anga was eating, then he will automatically stop eating. These names include animal names such as pigs, dogs or sounds like shouting, whistling and so on. If the Cimeessa with Anga listens to those names and sounds while he is eating, he has to automatically stop eating and leave. If he does not do so, he loses his Anga authority and has to offer other sacrifices to reclaim the Anga.
As in the case of many other areas in the Sidama culture and civilization, in this area extensive future research is required.
The Anga culture is practiced by the Sidama clan called the Xummano or the Yemerechcho. However, the Luwa, Circumcision and Honey Ceremonies are practiced by any member of the Sidama society. At present, the Anga culture has almost disappeared because of massive conversion to Christianity and diminishing number of the members of the society who acknowledge the Authority of Anga. Likewise, the authority of Cimeessa has been weakened and highly undermined. Although the concept still survives in Sidama, its significance has been significantly reduced.
5. Systematic abuse of the Cimeessa institution by the current regime.
Another factor that undermined the Cimeessa institution in Sidama is political interference by the current regime. Because of the unpopularity of most of the measures the current regimes undertakes in Sidama, it has resorted to bribing the elders. The members of the ruling party personally contact well known Sidama elders through out the Sidama land and provide them with money and transport them to towns and cities whenever they convene unpopular meetings in Sidama. The elders are forced to comply to these pressures both for fear of political persecution and because of the economic benefit they obtain in participating in these processes. Even after the Loqqe massacre, the first people invited to a meeting in Awassa in 2002 to support the actions of the massacre were the elders. However, this time the elders did the opposite of what they were expected to do. They unanimously condemned the massacre.
Although the elders try to balance cultural values they uphold with the benefits and intimidation the current regime, the constant pressure under which the regime puts the Sidama Cimeessa institution and the continued participation of the elders in most unpopular decisions regarding the Sidama society has seriously undermined the creditability of this institution at present. The most resilient group that continually rejects unpopular measures of the regime has become the youth, particularly the young people below the age of 30. This is mainly due to relatively better education and exposure this group has regarding the basic human rights, democracy and freedom. Since this demographic group represents the future of Sidama, our nation has a great hope!!

በጋዜጣው ሪፖርተር
ጠቅላይ ሚኒስትር መለስ ዜናዊን በቅርቡ እንደሚተኩ የሚጠበቁት አቶ ኃይለ ማርያም ደሳለኝ ባለፈው ሰኞ ምሽት ለሕዝቡ ምሥጋና ለማቅረብ ባደረጉት ንግግር፣ የኢትዮጵያ ሕዝብ የጠቅላይ ሚኒስትሩ ሕልፈተ ሕይወት ከተሰማ ጊዜ ጀምሮ ላሳየው ጨዋነት የተሞላበት የሐዘን ሥርዓት በመንግሥትና በገዥው ፓርቲ ኢሕአዴግ ስም ምሥጋና አቅርበዋል፡፡
ሕዝቡ ጠቅላይ ሚኒስትር መለስ የጀመሩትን ሥራ በአግባቡ መቀጠል እንዳለበት ማስገንዘቡን ያስታወሱት አቶ ኃይለ ማርያም፣ የኢትዮጵያ ሕዝብ በታሪኩ መሪውን በታላቅ ፍቅር፣ ክብርና ሰላም በዕንባ በታላቅ ሥነ ሥርዓትና ሞገስ መሸኘቱን ገልጸዋል፡፡

ሕዝቡ ኢትዮጵያ የታላቅ ሕዝብ አገር መሆኗን ለወዳጅም ለጠላትም አስመስክሯል ብለው፣ ‹‹ዛሬ እፊታችሁ የቀረብኩት ዓለምን ስላስደነቀው ታላቅ ሥራችሁ የሚገባችሁን ምሥጋና በድርጅታችን በኢሕአዴግና በኢፌዲሪ መንግሥት ስም በታላቅ አክብሮትና ትህትና ለማቅረብ ነው፤›› ብለዋል፡፡

የአቶ መለስን የፅናት መንፈስ ያወደሱት አቶ ኃይለ ማርያም፣ ለራስ ሳይሆን ለሕዝብ መኖርን፣ ፅናትን፣ መስዋዕትነትንና ፈተናን መጋፈጥ ብቻ ሳይሆን በፈተና መካከል ሆነው ለሕዝብ ጥቅም መፍትሔ መፈለግንና መውጫ ማበጀትን፣ ትዕግስትን፣ ይቅርታንና ትህትናን በንድፈ ሐሳብ ብቻ ሳይሆን ከሕይወት ተሞክሮአቸው በተግባር አስተምረው አልፈዋል ሲሉ አስረድተዋል፡፡

የጠቅላይ ሚኒስትር መለስ ራዕይ አገሪቱን በሚቀጥሉት አሥር ዓመታት ውስጥ ኢትዮጵያን መካከለኛ ገቢ ካላቸው አገሮች ተርታ ማሰለፍ እንደነበር ጠቅሰው፣ ‹‹በእሳቸው መሪነት ዳገቱን አጋምሰናል፡፡ ባለፉት ዘጠኝ ተከታታይ ዓመታት ከአሥር በመቶ በላይ የኢኮኖሚ ዕድገት አስመዝግበናል፤›› ብለዋል፡፡ በማከልም፣ ‹‹ጥርሳችንን ነክሰንና ትንፋሻችንን አስተባብረን ወደ ራዕዩ ሜዳ ለመውጣት መረባረብ ይገባናል፡፡ ዳገቱ መሀል ላይ መቀመጥም ሆነ ማረፍ አይፈቀድልንም፤›› በማለት አስረድተዋል፡፡ ዳገቱ ላይ ማረፍ ድካም ያመጣል ካሉ በኋላ፣ ‹‹ይልቅ የተወሰነ ፍጥነት እየጨመርን በእልህና በቁጭት ከዳገቱ ባሻገር ጫፍ ላይ ሜዳ እንዳለ እያየን መገስገስ አለብን፤›› ብለዋል፡፡

የአዲሱ ትውልድ የአመራር ቡድንም ከነባሩ የአመራር ቡድን ጋር በመቀናጀትና የተሞክሮ ልውውጥ በማድረግ በአቶ መለስ የተጀመሩትን ሥራዎች እንደሚያስቀጥሉ ጥርጥር እንደሌላቸው አስረድተዋል፡፡ ‹‹በልበ ሙሉነት ይህንን ስናገር እሳቸው ያስተማሩንና ያሳዩንን መስመር መከታ በማድረግ ነው፤›› ብለዋል፡፡

ይህ በዚህ እንዳለ ማክሰኞ ዕለት የኢሕአዴግ ሥራ አስፈጻሚ ኮሚቴ መደበኛ ስብሰባውን አካሂዷል፡፡ የዕድገትና የትራንስፎርሜሽን ዕቅዱ ይገመገምበታል በተባለው ስብሰባ ከጠቅላይ ሚኒስትሩ ሕልፈት በኋላ በሕዝቡ የተስተጋባውን ስሜት ውይይት ይደረግበታል ተብሏል፡፡ ከሥራ አስፈጻሚ ኮሚቴ አባላት በሚነሱ የተለያዩ አስተያየቶች ላይም እንደሚነጋገር የታወቀ ቢሆንም፣ ሕትመት እስከገባንበት ማክሰኞ ምሽት ድረስ የስብሰባው ውጤት አልታወቀም፡፡    

ዩሮ ዞን በሚባለው የገንዘብና የኢኮኖሚ ጥላ ሥር ትስስር የፈጠሩት 17 የአውሮፓ አገሮች እ.አ.አ. ከ2008 ጀምሮ ከተከሰተው ከፍተኛ የኢኮኖሚ ቀውስ በሚፈለገው መጠን ማገገም አልቻሉም። የእነዚሁ አገሮች ከኢኮኖሚ ቀውስ አለማገገም ታዲያ ገፈቱ ለመላው ዓለም ተርፎ የኢኮኖሚ ስጋትን ከፈጠረ ውሎ አድሯል። በተለይም ዕዳዋ ከጠቅላላ የአገር ውስጥ ምርቷ 180 በመቶ ደርሶ የተቆለለባት ግሪክን ጨምሮ ስፔን፣ ፖርቱጋልና ጣሊያንም በከፍተኛ ዕዳና የበጀት ድጎማ ስር መውድቃቸው ለቀውሱ መባባስ ዓይነተኛ ምክንያት ሆኗል። 
የጋራ መገበያያ ገንዘባቸውን ዩሮ ያደረጉት እነዚሁ አገሮች አንዴ በየአገር ቤታቸው በየጊዜው በሚጎድል በጀት፣ በሚያሻቅብ የሥራ አጥ ቁጥርና በገበያዎች መዳከም ሲናጡ፤ ሌላ ጊዜ ደግሞ በኢኮኖሚ ቀውሱ ክፉኛ ለሚመቱት የዞኑ ማህበርተኛ አገሮች እጃቸውን በመዘርጋት ሲቸገሩ ይገኛሉ። አሁን አሁን ቀውሱ ከምዕራባውያን አልፎ በዓለም ዙሪያ በመዛመቱ ከፍተኛ የስጋት ድባብ ፈጥሯል። የዩሮ ዞን አገራትም ቀውሱ የሚበረታባቸው ከሆነ ያስተሳሰራቸው የግንኙነት ሐረግ ቀስ በቀስ እንዳይበጠስ ተሰግቷል። 
27ቱ የአውሮፓ ኅብረት አባል አገራት የዩሮ ዞንን መስርቶ በጋራ ገንዘብ ለመጠቀምና በአንድ አህጉራዊ ማዕከላዊ ባንክ ለመመራት ለ44 ዓመታት ተደራድረዋል። የአንድ ጎልማሳ ሰው እድሜ ያክል ተደራድረው እውን ባደረጉት የገንዘብ ኅብረት ታዲያ እጅጉን ጠቅሟቸው ታይቷል። ከጠንካራው ፓውንድ ጋር የሚፎካከር አህጉራዊ ገንዘብ ባለቤት ሆነዋልና።
የኋላ ኋላ ግን በአንድ የዞኑ አባል አገር ድክመትም ይሁን በሌላ ምክንያት የሚነሳ የገንዘብና የኢኮኖሚ ቀውስ ለሌላውም ማህበርተኛ ሲተርፍ ታዝበናል። በዚህም ምክንያት ዛሬ ላይ የከፋ ችግር ውስጥ መግባታቸው በግልፅ እየታየ ነው። እንዲያውም ለባለ ጠንካራ ኢኮኖሚ ባለቤቶቹ ጀርመንና ፈረንሳይ ምስጋና ይግባና ዞኑን እየደጋገፉት ባይዘልቁ፣ ዓለም አቀፉ የገንዘብ ድርጅትና ሌሎች ምዕራባውያን አገሮችም ለዞኑ ምርኩዝ ባያቀብሉ ኖሮ እስካሁን የአካባቢውና የዓለም ኢኮኖሚ አደጋ ላይ በወደቀ ነበርም ይባላል። 
ይኸው የምዕራቡ ዓለም የኢኮኖሚ ቀውስ እየተባባሰ ባለበት በአሁኑ ወቅት ደግሞ የምሥራቅ አፍሪካ ማኅበረሰብ (East African Community) የጋራ መገበያያ ገንዘብ ወደ መጠቀም እየተንደረደረ መሆኑ ሰሞነኛ የመነጋገሪያ ጉዳይ ሆኗል። ብሩንዲን፣ ኬንያን፣ ርዋንዳን፣ ታንዛንያንና ዩጋንዳን ያቀፈው ይኸው ክፍለ አህጉራዊ ጥምረት በድጋሚ ከተመሰረተበት እ.አ.አ. 2000 ዓ.ም. ጀምሮ በአባል አገራት መካከል የኢኮኖሚና የፖለቲካ ጥምረት ለመፍጠር ይሰራል። በተለይም የማኅበረሰቡን አባል አገራት ኢኮኖሚያዊና ፖለቲካዊ ትስስር በጋራ ገንዘብ እስከ መጠቀምና በፌዴሬሽን የመንግሥት አወቃቀር አንድ አገር እስከ ማድረግ ውጥን ይዞ እየሰራ ነው። 
ማኅበረሰቡ ይህንኑ የኢኮኖሚና የፖለቲካዊ ትስስር ውጥኑን ከዳር ለማድረስ በተለያዩ ጊዜያት በቅደም ተከተል የሚከናወኑ አራት ምዕራፎችን አስቀምጧል። የመጀመሪያውን ምዕራፍ እ.አ.አ. በ2005 ዓ.ም. ያጠናቀቀ ሲሆን፤ በዚህም በአባል አገራቱ መካከል ድንበር ተሻጋሪ ኢንቨስትመንትን የማበረታታት፤ ምርትን ያለቀረጥና ያለኮታ ገደብ ለአገራቱ ገበያ ማቅረብ፤ ማኅበርተኛ ካልሆነ አገር የሚገባ ምርትን በተመሳሳይ ሁኔታ መቅረጥ የሚሉትንና ሌሎችንም ጉዳዮች የሚመለከት (የከስተም ዩኒየን ፕሮቶኮል) አጽድቆ ተግባራዊ እያደረገ ነው። 
በሁለተኛው ምዕራፉም እ.አ.አ. ከ2010 ጀምሮ የጋራ ገበያን (Common market) መስርቷል። በዚህም ምርት፣ አገልግሎት፣ ካፒታልና የሰው ኃይል ከአንዱ አባል አገር ወደ ሌሎቹ ያለገደብ እንዲዘዋወር ሆኗል። በሦስተኛው ምዕራፍም በተያዘው የአውሮፓውያን ዓመት ማገባደጃ የገንዘብ ኅብረትን (Monetary Union) እውን ለማድረግ የወጠነ ሲሆን፤ እ.አ.አ. በ2015 ደግሞ አምስቱን የማ ኅበረሰቡን አባል አገሮች ያቀፈ አንድ የምሥራቅ አፍሪካ ፌዴሬሽን ለመመስረትም ታቅዷል። 
አሁን ታዲያ አነጋጋሪ የሆነው ጉዳይ ማኅበረሰቡ የምሥራቅ አፍሪካ ዶላር አልያም ሽልንግን በጋራ መገበያያ ገንዘብነት ለመጠቀምና የገንዘብ ኅብረት ፈጥሮ በአንድ ክፍለ አህጉራዊ ማዕከላዊ ባንክ ለመመራት እየተንደረደረ መሆኑ ነው። ይህ የአገራቱ ውሳኔና የመንደርደር ፍጥነት ደግሞ የተለያዩ ሃሳቦች እንዲሰነዘሩ ምክንያት ሆኗል። በአንደኛው ወገን በጋራ ገንዘብ መጠቀም የተለያዩ ገንዘቦችን ለመመንዘር የሚወጣውን ከፍተኛ ወጪ ከማስቀረቱም በላይ የገንዘብ ምንዛሬ ስጋቶችንም ለማስቀረት ይጠቅማልና በቶሎ ወደ ገንዘብ ኅብረቱ መግባት ያዋጣል የሚል ሃሳብ ይሰነዘራል። በሌላው ጥግ ደግሞ «የአበራሽን ጠባሳ ያየ በእሳት አይጫወትም» እንደሚሉት ብሂል በጋራ ገንዘብና በአህጉራዊ ማዕከላዊ ባንክ የተመሩቱን የዩሮ ዞን አገሮች የኢኮኖሚ ቀውስ እየታየ አጣዳፊ ውሳኔ ላይ መድረስ ተገቢ አይደለም የሚሉ ተንታኞች አሉ። 
በምሥራቅ አፍሪካ ማኅበረሰብ ተቋማዊ ታሪክ በአንድ ገንዘብ የመገበያየት ጉዳይ አጀንዳ ሆኖ መቅረብ የጀመረው ገና ከማኅበረሰቡ ምስረታ ማግስት ነበር። ማኅበረሰቡ እ.አ.አ. በ1967 ተመስርቶ እ.አ.አ. በ1977 እስከ ተበታተነበትና ኋላ ላይ እ.አ.አ. በ2000 ዳግም ከተመሰረተ ጊዜ ጀምሮ በአባል አገሮች ዘንድ አንድ ዓይነት የገንዘብ ሥርዓትን የመዘርጋቱ ፍላጎት በጣሙን ከፍ ያለ ነበር። እንዲያውም ኬንያ፣ ታንዛንያና ዩጋንዳ ከነፃነታቸው በኋላ አንስቶ ማኅበረሰቡ ፈራርሶ የየራሳቸውን ገንዘብ መጠቀም እስከጀመሩ ድረስ የምሥራቅ አፍሪካ ሽልንግን ሲጠቀሙ ቆይተዋል። ይህም ማኅበረሰቡ በድጋሚ መቋቋሙን ተከትሎ በአገሮቹ መካከል ተመሳሳይ ገንዘብ የመጠቀም ፍላጎት ዳግም ለመጨመሩ ምክንያት መሆኑ ነው የሚነገረው። 
የምሥራቅ አፍሪካ ማኅበረሰብ ዳግም ከተወለደ በኋላ ከጥቂት ዓመታት ድርድሮች ማግስት ለኢኮኖሚ ውህደት ወሳኝ የሆኑ ሁለት ታላላቅ ስምምነቶችን ተግባራዊ አድርጓል « ከስተም ዩኒየን» እና የጋራ ገበያ ፕሮቶኮሎችን። አሁን ደግሞ በጣም ፈጣን ሊባል በሚችል መልኩ የገንዘብ ኅብረት ለመፍጠር በመንደርደር ላይ ይገኛል። ማኅበረሰቡ ይህንኑ የጋራ የገንዘብ ሥርዓት ዝርጋታ እውን ለማድረግ እንዲቻለው ጥርጊያ የሚያመቻች የከፍተኛ ተደራዳሪዎች ግብረ ኃይል አቋቁሟል። ይህ ግብረ ኃይልም የአባል አገሮችን የገንዘብና ኢኮኖሚ ልማት ሚኒስቴር መሥሪያ ቤቶች ከፍተኛ ኃላፊዎችን፤ በማኅበረሰቡ የአባል አገራት ወኪሎችን፣ የማዕከላዊ ባንኮች፣ የኢንሹራንስ፣ የጡረታና የብሔራዊ ስታትስቲክስ መስሪያ ቤቶች ኃላፊዎችን የያዘ ነው። 
ግብረ ኃይሉ እ.አ.አ. ከ2011 ዓ.ም መባቻ ጀምሮ ድርድር የጀመረ ሲሆን፤ 86 አንቀፆች ባሉት የገንዘብ ኅብረት ፕሮቶኮል ረቂቅ ላይ በሰባት የተለያዩ መድረኮች ምክክርና ድርድር አካሂዷል። ባለፉት የድርድር መድረኮችም በገንዘብ ፖሊሲ ማዕቀፎች፣ በምንዛሬና በምጣኔ ፖሊሲዎች፣ በገንዘብ ቁጥጥር ሥርዓት፣ ስትራቴጂዎችና በመሰል መሠረታዊ ጉዳዮች ላይ ምክክር በማድረግ መግባባት ላይ ደርሷል። 
ከቀናት በፊትም ስምንተኛው ድርድር በምሥራቅ አፍሪካ ማኅበረሰብ ዋና መቀመጫ በታንዛንያ አሩሻ ከተማ ላይ በማካሄድ የጋራ ገንዘብ ሥርዓቱን በሚያፋጥኑ አጀንዳዎች ላይ ምክክር አድርጓል። ከመድረክ ላይ ድርድሮችና ምክክሮች ባሻገርም 20 አባላትን የያዘ የማኅበረሰቡ ልዑክም በሦስት የዩሮ ዞን አባል አገራት ጉብኝት በማድረግ የኢኮኖሚና የገንዘብ ሥርዓት ተሞክሮን ዳስሷል። 
የምሥራቅ አፍሪካ ማኅበረሰብ ምክትል ዋና ጸሐፊ ኤኖስ ቡኩኩ እንደሚሉት፤ በከስተም ዩኒየንና በጋራ ገበያ ከተገኘው ጣፋጭ ፍሬ በጣሙን የተበረታቱት የማኅበረሰቡ አባል አገራት የጋራ ገንዘብ ሥርዓትን ለመዘርጋት ከፍተኛ ፍላጎት አላቸው። በተለይም የጋራ ገንዘብ በመጠቀም ንግድና ኢንቨስትመንትን ቀላል ማድረግን አገራቱ በቅጡ ተረድተውታል። የጋራ ገበያው የምርትና አገልግሎቶችን፣ የካፒታልና የሰው ኃይል ዝውውርን ነፃ ማድረግ የአገሮቹን የኢኮኖሚና ማኅበራዊ ግንኙነት ያሰፋል። በሁለቱ የማኅበረሰቡ ስምምነቶች የተገኘው ውጤት ደግሞ በገንዘብ ውህደት ስምምነቱም እንደሚደገም ይጠበቃል። 
ዶክተር ቶማስ ኪጋቦ ደግሞ የርዋንዳ ብሔራዊ ባንክ ዋና ኢኮኖሚስትና በድርድር ግብረ ኃይሉ ውስጥ የአገራቸው ተደራዳሪ ናቸው። አንዳንድ ተንታኞች የገንዘብ ኅብረት ጉዞውን ከዩሮ ዞን ጋር በማያያዝ መተቸታቸውን ይቃወማሉ። እርሳቸው እንደሚሉት አውሮፓውያን የገንዘብ ኅብረት ለመፍጠር ባደረጉት ጉዞ በርካታ ችግሮች አጋጥመዋቸዋል። ዩሮ ዞንም ለምሥራቅ አፍሪካ ማኅበረሰብ የገንዘብ ኅብረት ምሳሌ ሊሆን አይገባውም። ምክንያቱም የእነርሱና የምሥራቅ አፍሪካ ነባራዊ ሁኔታዎች ለየቅል ናቸውና። 27ቱ የአውሮፓ ኅብረት አባል አገሮች የገንዘብ ኅብረት ለመፍጠር ከአራት አስርት ዓመታት በላይ ተደራድረዋል። የዚህ ምክንያቱ ደግሞ አገሮቹ ብዙ መሆናቸውና ፖለቲካዊ ፍላጎትን አለማዳበራቸው ነው። እኛ ግን አምስት አገሮች ብቻ ነን። ይህም ድርድሩን በፍጥነት ለመቋጨት ያግዛል ይላሉ።
በሌላኛው ጥግ ደግሞ የምሥራቅ አፍሪካ ማኅበረሰብ የገንዘብ ኅብረት ለመፍጠር እያደረገ ያለውን ጉዞ ቆም ብሎ እንዲያጤነው የሚያሳስቡ ትንታኔዎችም ይደመጣሉ። በዚህ ረገድ የሚሰነዘሩት ሃሳቦች በአንድም ይሁን በሌላ መልኩ የዩሮ ዞን የኢኮኖሚ ቀውስን ዋቢ የሚያደርጉ ናቸው። በተያዘው መርሐ ግብር መሠረት የገንዘብ ኅብረቱ ድርድር በተያዘው የፈረንጆች ዓመት ተቋጭቶ የፕሮቶኮሉ ረቂቅ ለአባል አገሮች ለፊርማ እንደሚቀርብ ይጠበቃል። ይሁንና በእስካሁኖቹ ድርድሮች የገንዘብ ኅብረቱን የምስረታ ጥድፊያ የርዋንዳና የዩጋንዳ ተደራዳሪዎችና ባለሥልጣናት ሲተቹትና ርጋታ እንዲኖር ሲሞግቱ ተስተውለዋል።
ፕሮፌሰር ማህሙድ ማምዳኒ በዩጋንዳ ማከሬሬ ዩኒቨርሲቲ የኅብረተሰብ ጥናት ማዕከል ዳይሬክተር ናቸው። በቅርቡ በባንክ ኦቭ ዩጋንዳ አማካኝነት በተዘጋጀ መድረክ ላይ የምሥራቅ አፍሪካ ማኅበረሰብ የዩሮ ዞንን ፈለግ እየተከተለ ወደ ገንዘብ ኅብረት ለማምራት መጣደፉን ነቅፈዋል። ሥርዓትን ከመዘርጋቱ አስቀድሞ የፖለቲካ አንድነትን በመፍጠር ፌዴሬሽናዊ ውህደቱን ማስቀደም እንዳለበት ይመክራሉ። 
የፕሮፌሰር ማህሙድን ዓይነት ሃሳብ ከሚያራምዱ መሪዎች ውስጥ ደግሞ የዩጋንዳው ፕሬዚዳንት ዮዌሪ ሙሴቬኒ ይጠቀሳሉ። « ፖለቲካዊ ፌዴሬሽን ዋና ነገር ነው። የኢኮኖሚ ጥምረት ያለ ፖለቲካ ውህደት ትርጉም የለውም። ገበያም ክፍት ቢሆን ፖለቲካዊ ውህደትን መፍጠር ካልተቻለ ፍትሐዊ የሀብትና የጥቅም ክፍፍል አይኖርም» ሲሉ መናገራቸውን ነው ኢስት አፍሪካን ቢዝነስ ዊክ የተባለ የዜና አውታር ከሰሞኑ ያስነበበው።
ዘ ኢኮኖሚስት የተባለው መጽሔት እንዳተተው ደግሞ የምሥራቅ አፍሪካ ማኅበረሰብ አባል አገሮች የዕዳ መጠን ከፍተኛ የምጣኔ ሀብት ቀውስ ሳያመጣ ሊስተካከል የሚችል በመሆኑ ወደ አንድ የመገበያያ ገንዘብ የሚያሯሩጥ ምክንያት አይኖርም። ለአብነት የኬንያ የመንግሥት ዕዳ ከጠቅላላ የአገር ውስጥ ምርት 49 ነጥብ አምስት በመቶ ሲሆን፤ የዩጋንዳ ደግሞ 19 ነጥብ ሰባት በመቶ ነው። ይህም አገራቱ በቀላሉ መቆጣጠር የሚችሉት የዕዳ መጠን ነው። በአንፃሩ በዩሮ ዞን ውስጥ ያለችው የግሪክ ዕዳ ግን ከጠቅላላ የአገር ውስጥ ምርቷ 180 በመቶ ደርሶ ጦሷ ለሌሎቹም የዞኑ አገሮች ስጋት ሆኗል። 
የምሥራቅ አፍሪካ ማኅበረሰብ አባል አገራት ዓለም አቀፍ የገንዘብ ቀውስ እየተከሰተ ባለበት በአሁኑ ወቅት በትኩረት ሊሰሩበት የሚገባ ጉዳይ አለ። ዓመታዊ የአገር ውስጥ ምርት እድገታቸውን በትንሹ በሰባት በመቶ ማስቀጠል፤ የዋጋ ግሽበትን ከአምስት በመቶ በታች ማድረግ፤ እንዲሁም የበጀት ጉድለታቸው ከዓመታዊ የአገር ውስጥ ምርት ከአምስት በመቶ እንዳይበልጥ ማድረግ እንደ ሚገባቸው የሚመክሩ ሊቃውንትም አሉ።የ« ከስተም ዩኒየኑ» እና የጋራ ገበያ ስምምነቶች በቅጡ በሁለት እግራቸው ያለመቆማቸውና የዩጋንዳና የኬንያ የነዳጅ ማግኘትን በማንሳት የገንዘብ ውህደቱ እንዲጤን ሃሳብ የሚሰጡም አሉ።