POWr Social Media Icons

Saturday, November 9, 2013

ቡና በመጠጣት በአነቃቂው ንጥረ ነገር አማካኝነት ውሎዎን ነቃ ብለው ለማሳለፍ ከፈለጉ ተመራጩ ሰዓት ከጠዋቱ 3፡30 እስከ 5፡30 ያለው ነው ሲሉ የነርቭ ስርዓት ተመራማሪዎች የገለጹት፡፡
አንድ ሲኒ አሪፍ ቡና ከምንም ነገር በፊት በጠዋት መጠጣት ጥሩ  ቢሆንም ትንሽ ረፈድ ሲል መጠጣቱ ደግሞ የበለጠ ጥሩ ነው ብለዋል በዘርፉ ጥናት ያከናወኑ ሳይንትስቶች፡፡
ይህም የሆነው ኮርቲሶል የተባለውና ሰውነትን ለመቆጣጠር የሚረዳው ዋናው ሆርሞናችን ከቡናው ንጥረ-ነገር ካፌን ጋር በሚኖረው መስተጋብር ውስጣዊ ሰርዓቱንና መነቃቃትን ስለሚያግዝ ነው ተብሏል፡፡
በደማችን ውስጥ የሚኖረው ኮርቲሶል ከእንቅልፍ በነቃን ቅጽበት መጠኑ ከፍተኛ ሲሆን ለአንድ ሰዓት ያህል ማለትም በአማካኝ ከጠዋቱ 2 እስከ 3 ሰዓት ድረስ ከፍተኛ ሆኖ ይዘልቃል፡፡
ኮርቲሶል መመንጨት ዝቅ በሚል ሰዓት ማለትም ረፈድ ሲል ቡና መጠጣቱ አዋጭ ነው ይላሉ በቤተሳይዳ ሜሪላንድ የጤና ሳይንስ ዩኒቨርሲቲ የነርቭ ስርዓት ተመራማሪው ስቴቨን ሚለር፡፡
የኮርቲስል ሆርሞን ከፍተኛ ደረጃ ላይ ባለበት ጊዜ ቡና መጠጣቱ ግን የቡናውን አነቃቂ ንጥረ ነገር ካፌንን እንዲላመዱት ያደርጋል፡፡ ይህ ደግሞ ሌላ ተጨማሪ ማነቃቂያ እንዲፈልጉ ሊያደርግ ይችላል ብለዋል ስቴቨን፡፡
ሌሎች ተመራማሪዎች ደግሞ ከሰዓት በኋላ ቡና መጠጣት ከምሳ በኋላ የሚከሰተውን ቀልብ ያለመሰብሰብ ችግር ይፈታል ይላሉ፡፡
ስቴቨን ሚለር በደማችን የሚኖረው የኮርቲስል መጠን ምሽት 1 ሰዓት እና ከ11፡30 እስከ 12፡30 ባሉት ሰዓታትም እንደሚጨምር ገልጸዋል፡፡
ይሁንና ትክክለኛው የቡና መጠጫ ሰዓት ይህ ነው ለማለት እንደሰዎቹ የኮርቴስል መጠን የመጨመርና መቀነስ ሂደትና ከእንቅልፋቸው እንደሚነሱበት ሰዓት ከሰው ሰው እንደሚለያይም ነው ያስታወሱት፡፡
ያም ሆኖ በጠዋት ከእንቅልፋቸው የሚነሱ ሰዎች ከአርፋጆቹ ይልቅ ትክክለኛ የቡና መጠጫ ሰዓታቸውን ማወቅ ይችላሉ ተብሏል፡፡
አንድ ሌላ የቅርብ ጊዜ ጥናት ደግሞ ተመራማሪዎች ራሳቸው ከገበያ ጥናትና የህዝብ ግንኙነት ባለሙያዎች በመከተል ከሌሎች ባለሙያዎች በይበልጥ ከፍተኛ ቡና ጠጪዎች መሆናቸውን ዘገባው ይገልጻል፡፡
አርታኢያን ወይም ኤዲተሮችና ፀሃፊዎች ደግሞ 4ኛውን ደረጃ ይዘዋል፡፡ በትምህርት ዘርፍ የሚሰሩ፣ ሃኪሞችና የጤና ባለሙያዎችም ይከተሏቸዋል፡፡
ጥናቱ በቀን ከአንድ እስከ 3 ወይም ከዚያ በላይ ጊዜ ከአቦል እስከ በረካው ቡና ለሚጠጡ የአገራችን ሰዎች በተለይም የቤት እመቤቶች ደረጃም አልሰጠም፣ ምንም አላለም፣ አንተዋወቅም ማለት ነው ወይስ በካምፓስ ቋንቋ ሁሉንም ‹ሰቅለዋቸው› ይሆን?
ዘ ቴሌግራፍ እንዳስነበበው
VENTURES AFRICA – Foreign investors are taking as much as they can from an impoverished nation, including its crops, land and the hard work of an Ethiopian population, to serve their own interests above others. According to the Food and Agriculture Organisation (FAO), 14.56 million hectares of Ethiopia’s 100 million hectare land mass is arable land, most of it cultivated by small hold, subsistence farmers. International investors have taken note and are rushing to this country, once synonymous with starvation, to take advantage of the government’s new push to improve its agricultural production capacity. But many fear the government’s sale of arable land to foreign nationals will create a modern form of agricultural colonialism.
One such arrangement, launched in 2009 under Saudi Arabia’s King Abdullah initiative and forming part of a $100-million investment scheme in Ethiopian agriculture, had farmers grow teff (a North African cereal grass), white wheat, maize and white sorghum, among other crops, before these were exported back to the Gulf region. The Economist referred to it as an instance of a “powerful but contentious trend sweeping the poor world”, further saying that countries which export capital but import food are outsourcing farm production to countries that need capital but which have land to spare.
According to Human Rights Watch, in less than five years Ethiopia has approved more than 800 foreign-financed agricultural projects. The watchdog group further said that from 2008 to 2011, the Ethiopian government leased out no less than 3.8 million hectares to foreign investors, displacing local inhabitants and resulting in tens of thousands of internally displaced persons who are often forced to migrate to urban areas.
The majority of land acquisitions occur in government-to-government deals. In the past, Saudi officials and closely tied sovereign wealth funds negotiated with former Prime Minister Meles Zenawi, while presently, such discussions take place with the ruling coalition of his successor, Hailemariam Desalegn Boshe. Supporters argue that such deals increase production efficiency and improve economic outlooks but only if investors are willing to pay a fair price.
In 2011, Oxfam reported that Middle Eastern and Far Eastern investors were purchasing plots in developing countries, including Ethiopia, for as little as $1 per hectare. That same year, Saudi Star Agricultural Development Plc leased 10,000 hectares for a bargain price of $9.42 per hectare annually for the next 60 years. (Saudi Star, a food company owned by Ethiopian and Saudi Arabian billionaire Mohammed Al Amoudi, and which forms part of the Derba group, produces sugar, rice and edible oil. The company is based in Addis Ababa, Ethiopia.) Advocacy groups from Spain and the US commented that the government sponsored deal had caused human rights violations as well as the forceful relocation of hundreds of thousands of residents, including the Nuek and Anuak indigenous groups. The government retorted by saying that the resettlement plan was acted out voluntarily on behalf of residents. Saudi Star claims that it acted in good faith and that the benefits of the land deal – including improvements to regional infrastructure – outweighed the consequences, despite scepticism. Fikru Desalegn, former State Minister of Capacity Building in the Ethiopian federal government and current CEO of Saudi Star, played down the negative connotations associated with the controversial foreign investment. He said there was “nobody in the 10,000 hectares” and that the company had “not paid any compensation” but that the possibility of employment opening up would “teach the public it is very useful for them”.
In July 2012, the Derba Group announced plans for an additional 300,000-hectare development project in the fertile region of Gambela. While no figures have been released, industry experts suspect that the lease was contracted below cost, generating approximately $923 million per annum for the consortium. The company intends to export the majority of the crops harvested, with 45 percent destined for Jeddah.
Ethiopia’s sales of land for agricultural use can generate much needed capital for financing the federal government’s ambitious growth plans. The land is lucrative, and if crop production is profitable, the market share of Ethiopia’s soft commodities inevitably increases. Liberalising food markets and boosting trade while discouraging protectionism for agricultural commodities is essential for the advancement of Ethiopia’s economy. However, it is unclear whether or not Ethiopians will actually benefit from the sale of their lands. In the words of an unidentified farmer interviewed for a 2013 IDS working paper on agriculture in Ethiopia, in response to a question on the difference between those who live on the land compared to those who reap what the farmer sows: “Show me a person who became rich because they depended on farming. There is no one here. Those who are well-off are those involved in trading.” His response cuts to the major issue facing Ethiopia’s push to attract foreign investors to its fertile farmlands: the locals providing the land for farming see very little of the profits, while the foreign investors selling the commodities grown on farmland purchased at cut-throat prices are literally reaping the benefits
የአሜሪካ የስለላ ተቋም፣ አለምን ከዳር ዳር በሚያዳርስ የመረጃ መረብ፣ የውጭ ዜጎችን (የጠቅላይ ሚኒስትሮችና የፕሬዚዳንቶች ጭምር) የስልክና የኢሜይል ልውውጦችን የቱን ያህል በስፋት እንደሚሰልል ሲታይ ጉድ ያሰኛል። በእርግጥ የስለላ ተቋሙ የአሜሪካ ዜጐችን በዘፈቀደ አልሰልልም ብሏል፡፡ የዜጐች የግል ሕይወትና የመልእክት ልውውጥ በመንግስት መነካት እንደሌለበት በአገሪቱ ሕገመንግስት ታውጇላ። የዜጐችን የስልክ እና የኢሜይል መልእክት የምበረብረው፣ በተጠርጣሪዎች ላይ በማተኮርና ፍርድ ቤትን በማስፈቀድ ብቻ ነው ይላል - የአሜሪካ የስለላ ተቋም። ታዲያ “ፍርድ ቤት” ሲባል፣ የወትሮው አይነት አይደለም። በሚስጥር የሚሰራ ልዩ ፍርድ ቤት ነው። ማዘዣ ወረቀቱም በሚስጥር የሚጠበቅ ስለሆነ፣ ከጊዜ በኋላ የፍርድ ቤቱን ውሳኔዎችና ትዕዛዞች መመርመር ያስቸግራል። ፍርድ ቤትን ማስፈቀድ በኢትዮጵያ አይሰራም በእውነቱ፣ እንዲህ አይነቱ ድብቅ የፍርድ ቤት አሰራር፣ ከታላቋ የነፃነት አገር (ከአሜሪካ) የሚጠበቅ አይደለም።
ለማንኛውም፣ የስለላ ተቋሙ “የፍርድ ቤት” ማዘዣ በማቅረብ ባለፉት አምስት አመታት የተለያዩ መረጃዎችን ሲወስድ ቆይቷል፡፡ ጉግል፣ ያሁ፣ ሆትሜይል፣ ፌስቡክ እንዲሁም ኤቲኤንድ ቲ የመሳሰሉ የኢንተርኔት እና የስልክ ኩባንያዎችም፣ የመቶ ሺ ገደማ ደንበኞች መረጃ ለስለላ ተቋሙ ለማስረከብ መገደዳቸውን ገልፀዋል። ኩባንያዎቹ የሕግ ግዴታ ሆኖባቸው እንጂ፣ የአንድም ሰው መረጃ አሳልፈው መስጠት አይፈልጉም - እንጀራቸው ነዋ። በደንታ ቢስነት የደንበኞችን መረጃ እያወጣ ለመንግስት የሚዘረግፍ ኩባንያ፣ የቱንም ያህል ግዙፍ ቢሆን መንኮታኮቱና በአጭር መቀጨቱ አይቀርም። ደንበኞቹ ይሸሹታል፤ ፊታቸውን ወደ ሌላ አገልግሎት ሰጪ ኩባንያ በማዞር ጀርባቸውን ሲሰጡት፣ በኪሳራ ይፈራርሳል። ኩባንያዎቹ እንጀራቸውን ማጣት አይፈልጉም፤ እናም በተቻላቸው መጠን የደንበኞቻቸውን መረጃ ለመጠበቅ በሚያደርጉት ጥረት ለመንግስት ትልቅ ፈተና መሆናቸው አይገርምም።
በእኛ አገር ግን፣ መንግስት ይሄ ሁሉ ጣጣ አይኖርበትም። የኢንተርኔትና የስልክ አግልግሎት ሁሉ በመንግስት እጅ ነዋ። በፈለገ ጊዜ ባሰኘው መጠን፣ የስልክ ንግግሮችን ሲያዳምጥ ቢያድር፣ የፅሁፍ መልእክቶችን ሲበረብር ቢውል ማንም አያውቅም። ኢትዮ ቴሌኮም ደንበኞች ይሸሹኛል ብሎ አይሰጋም። ከቴሌ ሸሽተን የት ልንደርስ! ሌላ አማራጭ የለንም። እናም፣ ኢትዮ ቴሌኮም የደንበኞችን መረጃ አሳልፎ ላለመስጠትና ጠብቆ ለመያዝ የሚገፋፋ ጫና የለበትም። በአጭሩ፤ የስልክ እና የኢንተርኔት ግንኙነታችን በሙሉ በመንግስት እጅ ነው። የሰዎችን የስልክ እና የኢሜይል ግንኙነትን ለመጥለፍ ፖሊስ ፍ/ቤትን ማስፈቀድ እንደማያስፈልገው፣ የፀረ ሽብር ህጉ ይደነግጋል “ሁሉም በእጄ ሁሉም በደጄ” ነው ነገሩ፡፡ በፍ/ቤት ያልተፈቀደ ድብቅ ስለላስ? የአሜሪካ የስለላ ተቋም በ“ፍርድ ቤት” ማዘዣ አማካኝነት የሚሰበስባቸው መረጃዎች አያረኩትም። ተጨማሪ ብዙ መረጃ ለመሰብሰብ፣ በተለያዩ የኢንተርኔትና የስልክ ኩባንያዎች ላይ በድብቅ ስለላ እንደሚያካሂድ ባለፈው ሳምንት የተሰራጩ ዘገባዎች ገልጸዋል።
እንዴት በሉ። የአሜሪካ የስለላ ተቋም፣ ያለ “ፍርድ ቤት” ማዘዣ የጐግል ወይም የማይክሮሶፍት የመረጃ ማዕከላትን መበርበር አይችልም። በድብቅ መሰለልም ቀላል አይሆንለትም። በቴክኖሎጂ የተራቀቁት ኩባንያዎች፣ የየራሳቸው የመረጃ ማዕከላት ላይ ከፍተኛ ጥበቃ ያካሂዳሉ። የመረጃ ማዕከላትን የሚያገናኙ የስልክና የኢንተርኔት ማስተላለፊያ (የፋይበር ኦፕቲክስ) መስመሮችስ? አገር አቋራጭ መስመሮች ላይ፣ ከጫፍ እስከ ጫፍ ጥበቃ ማካሄድ ከባድ ነው። የስለላ ተቋሙም፣ የኢንተርኔት ኩባንያዎች ዋና ዋና የግንኙነት መስመሮችን በድብቅ በመጥለፍ ነው መረጃዎችን እንደሚሰበስብ የተዘገበው። በእርግጥ፣ በዘገባዎቹ ምክንያት ከፍተኛ ጫና እንደሚደርስበት የተገነዘበው የስለላ ተቋሙ፣ ሳይውል ሳያድር ዘገባዎቹን አስተባብሏል - “የኩባንያዎቹ የመረጃ ማዕከላት ላይ ስለላ አላካሄድኩም” በማለት። “የግንኙነት መስመሮች ላይስ ስለላ አካሂደሃል ወይ?” ተብሎ ሲጠየቅም የተቋሙ ምላሽ ተመሳሳይ ነው። “የመረጃ ማዕከላት ላይ ስለላ አላካሄድኩም” የሚል ሆኗል የተቋሙ ምላሽ፡፡ አጣብቂኝ ውስጥ የገባ ይመስላል፡፡
በአገራችን ግን፣ መንግስት በድብቅ መሰለል አያስፈልገውም፤ ውዝግብና ጭቅጭቅ ውስጥ የሚገባበት ምክንያትም የለም። የስልክ እና የኢንተርኔት ግንኝነቶቻችንን የሚያከማቹ የመረጃ ማዕከሎች በሙሉ በመንግስት እጅ ናቸው። የስልክ ንግግሮችን ጨምሮ በኤሌክትሮኒክስ ዘዴ የምናካሂዳቸው ግንኝነቶችን የሚያመላልሱ ዋና ዋና የመረጃ ማስተላለፊያ (የፋይበር ኦፕቲክስ) መስመሮችም የመንግስት ናቸው። ያሻውን ቢያደርግ ማን ይጠይቀዋል? “1ለ5” ማደራጀት ያልቻሉ፣ ለስለላ ይደክማሉ መቼም፣ የአሜሪካ የስለላ ተቋም፣ የስልክና የኢሜይል ልውውጦችን እየጠለፈ የሚሰበስበው፣ ማን መቼ ከማን ጋር እንደተገናኘና ምን እንዳወራ ለመሰለል ነው። የኛ አገር መንግስት ግን፣ መረጃ ለመሰብሰብ መባተል አያስፈልገውም። ማን መቼ ከማን ጋር እንደሚገናኝ ለማወቅ አይደክምም። ይልቁንስ፣ በ“1ለ5” አደረጃጀት ማን ከማን ጋር መገናኘት እንዳለበት ትዕዛዝ ያስተላልፋል። በትምህርት ቤትም ሆነ በስራ ቦታ፣ በገጠርም ሆነ በከተማ፣ “1ለ5” እንዲደራጁ የታዘዙ ዜጎች፣ በሳምንት ሁለት ቀን በየትኛው ሰዓት መገናኘት እንዳለባቸው መመሪያ የሚመጣባቸው ከመንግስት አካላት ነው። ተገናኝተው ምን ምን ማውራት እንዳለባቸውም ጭምር ትዕዛዝ ይደርሳቸዋል።
ታዲያ፣ የዜጎችን ህይወት በእጁ አስገብቶ ኑሯቸውን በትዕዛዝ የሚመራ መንግስት፣ ለምን ብሎ ይሰልላቸዋል? የአሜሪካ መንግስት የሰዎችን የመኪናና የአፓርትመንት ኪራይ በድብቅ ለመሰለል ይጣጣራል፡፡ ሰዎች የት እንዳደሩ ወዴት እንደተጓዙ ለማወቅም በስውር ይጣጣራል፡፡ የአገራችን መንግስት ግን ለድብብቆሽ ጊዜ አያጠፋም፡፡ እያንዳንዱ የቤት እና የመኪና አከራይ፣ የየእለቱን መረጃ መዝግቦ፣ በራሱ ወጪ መጥቶ ያስረከበኝ በማለት በኢቲቪ መመሪያ ያስተላልፋል፡፡ አዋጅ ማርቀቅና ማጽደቅ፣ ወይም ደንብ ማዘጋጀት እንኳ አያስፈልገውም፡፡ የዜጐች የመንቀሳቀስ ነፃነት በህገመንግስት በግልጽ እውቅና ቢሰጠውም፤ ሰዎች ከከተማ ከተማ በማታ እንዳይንቀሱ በመግለጫ ተከልክለው የለ! በትራንስፖርት ሚኒስቴር ተግባራዊ የተደረገ “የሰዓት እላፊ” ልንለው እንችላለን፡፡ የውጭ ጉዳይ ሚኒስቴር በበኩሉ፤ ወደ አረብ አገራት መሄድ ተከልክሏል የሚል መግለጫ አውጥቷል፡፡ ህጋዊውን ስርዓት ተከትለው ምዝገባ በማካሄድ በየአመቱ በአማካይ 130ሺ ኢትዮጵያውያን ለስራ ወደ አረብ አገራት ሲሄዱ ቆይተዋል፡፡
በዚህ መሃል ነው፣ የውጭ ጉዳይ ሚኒስቴር ድንገት ተነስቶ፣ “ጉዳት እንዳይደርስባችሁ ስለምጨነቅላችሁ እንዳትጓዙ አዝዣለሁ” የሚል መግለጫ ያወጣው፡፡ የመንቀሳቀስ ነፃነት የሚባለው የህገመንግስት አንቀጽ የት ደረሰ? የገንዘብ ሚኒስቴርስ፣ “ደሞዛችሁን እንዳታባክኑ ስለምጨነቅላችሁ፣ ግማሽ ደሞዛችሁን እንድትቆጥቡ አዝዣለሁ” ብሎ መግለጫ ማውጣት አይችልም? “በራሴ ደሞዝና ገቢ መንግስት ምን አገባው” ብላችሁ ታስቡ ይሆናል፡፡ በእርግጥም የንብረት ባለቤትነትና ነፃነት የሚሉ የህገመንግስት አንቀፆች አሉ፡፡ ግን በርካታ አነስተኛና ጥቃቅን ተቋማት፣ ለቁጠባ ገንዘብ ለማስቀመጥ እንደሚገደዱ አታውቁም? የግል ባንኮችም፣ በየአመቱ ከሚሰጡት የብድር መጠን ከሩብ በላይ የሚሆነውን የመንግስት ቦንድ በመግዛት እንዲቆጥቡ ግዴታ ከተጣለባቸው ሁለት አመት አልፏቸዋል፡፡ በአጭሩ፣ መንግስት የዜጐችን እንቅስቃሴና የገንዘብ ልውውጥን ለመሰለል የሚደክምበት ምክንያት የለም፡፡
በየትኛው ሰዓት እና ወዴት አገር መጓዝ እንደምችል፣ ከደሞዛችን ምን ያህል መቆጠብና ለአስቤዛ እንደሚፈቀድልን ወይም እንደማይፈቀድልን በመግለጫ ማዘዝ እየቻለ፣ መንግስት የስለላ ጣጣ ውስጥ መግባት አይኖርበትም፡፡ የትምህርት ቤት ምዝገባና የስራ ስምሪትን፣ የሸቀጦች ግዢና ሽያጭን በተመለከተ መረጃ ለመሰብሰብ እነ አሜሪካ መከራቸውን ሊያዩ ይችላሉ፡፡ የአገራችን መንግስት ግን፣ ተማሪዎች የትኛው ዩኒቨርሲቲ ውስጥ መማር፣ በየትኛው የአሽከርካሪዎች ማሰልጠኛ መለማመድ እንደሚችሉ ምደባ ማካሄድና መወሰን ይችላል፡፡ የሸቀጦችን ግዢ እና ሽያጭን ከነዋጋ ተመናቸው በመግለጫ ትዕዛዝ እንደሚያስተላልፍም እናውቃለን፡፡ ስኳርና ዘይት በጅምላ የሚከፋፈለው ለሸማቾች ማህበር ብቻ ነው ተባለ፡፡ ደግሞም በስኳርና በዘይት ብቻ አይደለም የዋጋ ተመን የወጣብን፡፡ የበግ እና የፍየል ቆዳ ከ40 ብር በላይ ማንም መሸጥ የለበትም የሚል መግለጫም ሰምተናል፡፡
አሁን ደግሞ የእንስሳትና የቆዳ ገበያ ውስጥ እነማን ሻጭ እና ገዢ ለመሆን እንደሚፈቀድላቸው የሚደነግግ ህግ ተዘጋጅቷል፡፡ ታዲያ መንግስት ለምን ሲባል፣ የስለላ ጣጣ ውስጥ ይገባል፤ ሁሉም በእጁ ሁሉም በደጁ፡፡ ዜጎች የሕይወታቸው ብቸኛ ባለቤት ሆነው እንደየፍላጎታቸው ካሰኛቸው ሰው ጋር መገናኘትና መደራጀት፣ መስራትና መገበያየት ሲችሉ፣ ኑሯቸውን በየራሳቸው የግል ፈቃድ በነፃነት እየመሩ፣ እንደየሃሳባቸው ያመኑበትን ነገር መናገርና መፃፍ ሲችሉ… ያኔ፣ “ማን ከማን ጋር እየተገናኘ ይሆን? ማን ምን እያወራ ይሆን?” ብሎ መሰለል ወግ ነው። ዜጎችን መሰለል፣ ተገቢና ጥሩ ስራ ባይሆንም፣ “ትርጉም” ይኖረዋል። የእያንዳንዱን ሰው ገመና ለማወቅ የሚደረግ ስለላ ነዋ። የዜጎች ግንኙነት ከመንግስት በሚመጣ የ“1ለ5” አደረጃጀት የሚታዘዝ፣ የዜጎች ወሬ ከመንግስት በሚመጣ “አጀንዳ” የሚመራ፣ የዜጐች ስራ እና ግብይት በመንግስት የስምሪትና የተመን መግለጫ የሚቦካ የሚከካ ሲሆን ግን፣ ስለላ የሚባል ነገር ጨርሶ “ትርጉም” ያጣል። የዜጎች ሕይወትና ኑሮ በመንግስት እጅ ከሆነ፣ ለስለላ የሚያነሳሳ “ገመና” ከየት ይመጣል?
ማራቶን የማዘጋጀት ሃሳብ አላቸው
                በሀዋሳ ከተማ የተገነባውን ገዛኸኝና እልፍነሽ ሆቴልና ሪዞርት ህዳር 14 በይፋ ሲመረቅ ልዩ የ10 ኪሎሜትር የዱላ ቅብብል ውድድር እንደሚካሄድ ታወቀ፡፡ በምረቃው ስነስርዓት ላይ በክብር እንግድነት እንዲገኙ ኡጋንዳዊው የኦሎምፒክ እና የዓለም ሻምፒዮን የማራቶን ድርብ አሸናፊ ስቴፈን ኪፕሮች እና ኬንያዊ አትሌት ጄፈሪ ሙታይ ተጋብዘዋል፡፡ በሌላ ዜና ባልና ሚስቶቹ ማራቶኒስቶች አትሌት ገዛኸኝ አበራ እና አትሌት እልፍነሽ አለሙ በሚቀጥለው ዓመት አንድ የማራቶን ውድድር በኢትዮጵያ ለማዘጋጀት ማሰባቸውን ሲያስታወቁ ተተኪ አትሌቶችን ለማግኘት የአገር ውስጥ ውድድሮች መብዛታቸው አስፈላጊ እንደሆነ ስላመኑበት የነደፉት እቅድ መሆኑን አስረድተዋል፡፡ አትሌት ገዛኸኝ አበራ እና አትሌት እልፍነሽ አለሙ ትናንት በዋና ፅህፈት ቤታቸው በሰጡት መግለጫ የሆቴልና ሪዞርት ምረቃው ከአትሌቲክስ ውድድር ጋር ማያያዝ ያስፈለገው ተተኪ አትሌቶች የእነሱን አርዓያ እንዲከተሉ ለማነሳሳት በማሰባቸው እንደሆነ ተናግረዋል፡፡
አትሌት እልፍነሽ አለሙ‹‹ ማንኛውም ሰው ዓላማዬ ብሎ ከሰራ ለየትኛውም ደረጃ ይደርሳል፡፡ በአሁን ዘመን ያሉ አትሌቶች ደከመን፣ ሰለቸን፤ ከሳን ፤ ጠቆርን ሳይሉ በትጋት መስራት አለባቸው፡፡ በስፖርቱ እኛ የደረስንበት ስኬት ለማግኘት ብቻ ሳይሆን ከእኛ በላይ ውጤታማ መሆን እንደሚችሉ ማወቅ አለባቸው›› ብላለች፡፡ አትሌት ገዛኸኝ በበኩሉ ‹‹እኛ ሮጠን ሆቴሉን ሰርተናል፤ አትሌቱም እንደማንኛውም ህብረተሰብ በትጋት ከሰራ ይሳካለታል፡፡›› በማለት ተናግሯል፡፡ በሆቴልና ሪዞርቱ ምረቃ ላይ የሚካሄደው የ10 ኪሎሜትር የዱላ ቅብብል ውድድሩ መነሻውና መድረሻው ገዛኸኝና እልፍነሽ ሆቴልና ሪዞርት እንደሆነ የገለፀው አትሌት ገዛኸኝ አበራ፤ አንድ ክለብ ሁለት ሴት እና ሁለት ወንድ ባጣመረ የአራት አትሌቶች ቡድን ይወዳደሩበታል ብሏል፡፡
በዱላ ቅብብል ውድድሩ ለመሳተፍ 8 ክለቦች ማረጋገጫ የሰጡ ሲሆን የመከላከያ፤ የማረሚያ፤ የፖሊስ፤ የሙገር እና ሌሎች የሁለተኛ ዲቪዚዮን ክለቦች ተጠቃሾች ናቸው፡፡ አሸናፊ ሊሆን የሚበቃው ቡድን የመጨረሻ ሯጭ የውድድሩ ርቀት ቢያንስ 100 ሜትሮች ሲቀሩት ለገዛኸኝና እልፍነሽ ሆቴልና ሪዞርት ለሚጋበዘው የክብር እንግዳው የምረቃ ሪበኑን እንዲቆርጥ የሚያስረክበበት ሁኔታ መመቻቸቱንም አትሌት ገዛኸኝ አበራ ገልጿል። አንደኛ ለሚጨርስ ቡድን 7ሺ ብር ፤ ለሁለተኛ 5ሺ ብር እንዲሁም ሶስተኛ ለሚወጣው ቡድን 3ሺ ብር ይበረከታል፡፡ ገዛኸኝና እልፍነሽ ሆቴልና ሪዞርት አትሌት ገዛኸኝ አበራ በሲድኒ ኦሎምፒክ በማራቶን አሸንፎ ሲመጣ፣ የደቡብ ክልል መንግሥት በሃዋሳ ከተማ በሸለመው 25ሺህ ካ.ሜ ቦታ ላይ ባለ 5 ኮከብ ደረጃ በመያዝ የተገነባ ነው፡፡ ለሆቴሉ ግንባታ እስካሁን 200 ሚሊዮን ብር ወጭ መደረጉን የገለፀው አትሌት ገዛኸኝ በአሁኑ ጊዜ 150 ሠራተኞች እንዳሉትና የማስፋፊያው ስራ ሲጠናቀቅ ለ500 ሰዎች የስራ እድል እንደሚፈጥር እንጠብቃለን ብሏል፡፡ የገዛኸኝና እልፍነሽ ኢንቨስትመንት በሃዋሳ ከተማ ከሚገኘው ሆቴልና ሪዞርት ብቻ ሳይወሰን በቢሾፍቱ (ደብረዘይት) ከተማም በቢሾፍቱ ሐይቅ ላይ ያሰሩት ባለ 5 ኮከብ ሪዞርት በቀጣዩ ዓመት እንደሚያስመርቁ ፤ በአዲስ አበባም በተለያዩ ቦታዎች የእንግዳ ማረፊያ ሕንፃዎችን እያስገነቡ እንደሆነና በጥቁር ውሃም ቦታ ተረክበው ምን መሥራት እንዳለባቸው እያሰቡ ናቸው፡፡
“ወጣቶች፤ ሀገራችሁን ውደዱ፤ አንብቡ!”
           በሐዋሳ ከተማ ሐይቁ ዳርቻ በሚገኘው “ሌዊ ሪዞርት” የተሰራው “የተረት ቤት” ጥቅምት 23 ቀን 2006 ዓ.ም ተመርቋል፡፡ በኢትዮጵያ የመጀመርያው እንደሆነ የተነገረለት “የተረት ቤት”፤ ለበርካታ አስርት ዓመታት በሬዲዮና በቴሌቪዥን ተረት በመንገር በሚታወቁት የ90 አመቱ አርቲስት ተስፋዬ ሳህሉ (አባባ ተስፋዬ) ስም የተሰየመ ነው፡፡ ባለፈው ሳምንት የተረት ቤቱ ሲመረቅ በክብር እንግድነት የተገኙት አባባ ተስፋዬ፤ “የጥንቸልና የዔሊ ውድድር” የተሰኘ ታሪክ በመናገር ተረት ቤቱ በይፋ ሥራ መጀመሩን ይፋ አድርገዋል፡፡ በምረቃው ዕለት ንግግር ያደረጉት የሌዊ ሪዞርት ባለቤት አቶ ወንድይፍራው እንደሻው፤ የተረት ቤቱን መሰራት አስመልክተው ሲናገሩ፤ “የልጆችን የንባብ ልምድ ለማዳበርና በየሳምንቱ ለልጆች ቁምነገር በተረት መልክ የምናስተላልፍበት ነው” ብለዋል፡፡
ተረት ቤቱ ከቢዝነስ ጋር የተገናኘ አይደለም ያሉት አቶ ወንድይፍራው፤ “በውጭ ፊልሞችና ታሪኮች እየተመሰጡ ላሉ ልጆቻችን ታሪካችንን እና ባህላችንን ለማስተላለፍ አስበን ነው” በማለት የተረት ቤቱን ዓላማ ተናግረዋል፡፡ በአዋሳው የተረት ቤት ምረቃ ወቅት የአዲስ አድማስ ጋዜጠኛ መልካሙ ተክሌ ከአባባ ተስፋዬ ጋር አጭር ቆይታ በማድረግ የልጅነት ሕይወታቸውን ያስታወሳቸው ሲሆን ከኢትዮጵያ ቴሌቪዥን የለቀቁበትን ሁኔታና ዳግም የመመለስ ሃሳብ እንዳላቸው እንዲሁም ሌሎች ጉዳዮችን አንስቶ ተጨዋውተዋል፡፡ እነሆ፡- በልጅነትዎ ተረት እየሰሙ ነው ያደጉት እንዴ? ተረት አይደለም በልጅነቴ የተነገረኝ፡፡ ቤተሰቦቼ እርግጡን እየነገሩ ነው ያሳደጉኝ፡፡ ቤተሰባችን ለንጉሣውያን ቤተሰብ ቀረብ ያለ ነው፡፡ የተወለድኩት ባሌ አካባቢ ነው፡፡
ጥሩ ነገር ስለመስራት፣ ትእግስተኛ ስለመሆን እየሰማሁና በሥነምግባር ተኮትኩቼ ነው ያደግሁት፡፡ ሥነስርዓት አክብሮና ከሰው ጋር ተግባብቶ የመኖር ፋይዳ ከቤተሰቦቼ ተምሬአለሁ። ብዙ ሥነስርዓቶችን የተማርነው ቤተመንግሥት ውስጥ ነው፡፡ ዳዊት ከደገምን በኋላ ፈረንሳይ ትምህርት ቤት ገብተናል፡፡ እዚያም መልካም የሚባሉ ሥነምግባሮችን አስተምረውናል፡፡ በጣልያን ወረራ ወቅት ታዳጊነትዎን እንዴት አሳለፉ? ጓደኞቼ ለጦርነት ዘመቱ፡፡ እኔ ግን እግሬን ታምሜ ቀረሁ፡፡ ጣሊያን ሲገባ፤ ሐኪሞች እግሬን አዩልኝና፡፡ ቀዶ ሕክምና ተደረገልኝ፡፡ ያከመኝ ሐኪም የግራዚያኒ አማች ነበር፡፡ ያኔ መብራት አልነበረም፤ ሲያክመኝ እጅ እጁን ነበር የማየው። ይኼ ጣልያን በጣም ይወደኝ ነበር፡፡ በጣም የማይወደኝ ሌላ ጣሊያናዊ ደግሞ ነበር፡፡ እኔን ነገር ለመፈለግ “ምኒሊክ ኔግሮ (ጥቁር) ነው” እያለ ያበሽቀኛል፡፡ እኔ ግን “ምኒሊክ በአድዋ ጊዜ ጦርነት አሸንፏል” እያልኩ እሟገተው ነበር፡፡ ለልጆች ተረት መንገር የጀመሩት መቼ ነው? የጀመርኩት በሬዲዮ ነበር፡፡ በኋላ ብሔራዊ ትያትር ተከፈተ፤ በ1948፡፡
እኔ ከኮሪያ እንደመጣሁ ማለት ነው፡፡ (ሁለቴ ነው የዘመትኩት፡፡) የማዘጋጃ ቤት ተዋንያን የነበርነው ብሔራዊ ትያትር ገባን። በ1937 ዓ.ም ከሐረር እንደመጣሁ ሴት ተዋናይ አልነበረም፡፡ የብላታ ግርማቸው ተክለሐዋርያት ድርሰት ነበር፡፡ እዚያ ላይ የሴት ገፀ ባህርይን ወክዬ ተጫውቻለሁ፡፡ የመጀመርያው የኢትዮጵያ “ሴት” ተዋናይ ሆንኩኝ፡፡ ብላታ “ዘመዶችህ ቢያዩህ በጥይት ነው የሚገድሉህ” አሉኝ፡፡ ዞሮ ዞሮ ሰራሁት። ከቃጫ የተሰራ ሹሩባ አጥልቄ ነው የተወንኩት፡፡ ምን ያህል የተረት መፃህፍት አሳትመዋል? አምስት መፃህፍት አሳትሜአለሁ፡፡ መፃህፍትና ሲዲ እያዞሩ ሲሸጡ ያዩዎት ሰዎች “አርቲስት የማይከበርበት ሀገር” እያሉ ሲያማርሩ ሰምቻለሁ… እኔ እየዞርኩ የምሸጠው ሰዎች ከፀሐፊው ገዛን የሚል ስሜት እንዲያድርባቸው ነው እንጂ ለገንዘቡ ብዬ አይደለም፤ ብዙ አከፋፋዮች “እናከፋፍልልህ” እያሉ ሲለምኑኝ እምቢ ብዬ ነው ሳዞር የነበረው፡፡ የዘፈን አልበምም አለዎት አይደል? አዎ፡፡ እንደገና ማሳተም አልፈለግሁም፡፡ “ዓለም እንዴት ሰነበተች” የሚለውን ያካተተ አንድ አልበም ነው ያለኝ፡፡ አብዛኞቹ የምክር ናቸው፡፡ ኮርያ ሆኜ ነው የዘፈንኳቸው፡፡ በኮርያ ዘመቻ ወታደራዊ ሹመት አግኝተዋል? እንዴታ! ፶ ዓለቃ ተስፋዬ ሣሕሉ፣ የሃምሳ ካሊበር አዛዥ ተብያለሁ፡፡ የዘመትኩት ከሁለተኛ ቃኘው ሻለቃ ጋር ነው፡፡ አዛዡ ኮሎኔል አንዳርጌ ይባላሉ፡፡
ጓደኞችዎ እነማን ነበሩ? ጓደኞቼ ግጥሞቼ ናቸው፡፡ የብሔራዊ ትያትሩ መርአዊ ስጦት በጣም ጐበዝ ነው፡፡ ጌታቸው ደባልቄም እንደዚያው፡፡ መርዓዊ ሃሳብ ስነግረው አሳምሮ ይጽፈዋል፡፡ ጌታቸውም እንደዚሁ ነው የሚጽፈው፡፡ እኔ ጓደኛ የለኝም፡፡ አብሮ አደጌ አበራ በዳኔ፣ ብዙ ዘመን አብረን ኖረን ሕይወቱ አልፏል፡፡ ሌላው ፶ ዓለቃ እሸቱ ደስታ ነበር፤ እሱም አለፈ። የጄነራል ጓደኞቼን ስም አልጠራልህም። “ኒ ታዓ ጄኔ ሃሬ ቀሌ፣ ሂንተኡ ጄናን ባስኔ ገኔ” ይባላል በኦሮምኛ። (ይሆናል ቢሉን አህያ አረድን፤ አይቻልም ሲሉን አውጥተን ጣልን፤ ማለት ነው) የኢትዮጵያ ሬዲዮና ቴሌቪዥን በድጋሚ “አብረን እንሥራ” የሚል ጥያቄ ቢያቀርብልዎ ምን ይላሉ? እኔ ፈቃደኛ ነኝ፡፡ ግን ከዚህ ቀደም ተናግሮታል ብለው ያወሩትን “እኛ ነን” ብለው ካስተባበሉ ብቻ ነው የምስማማው፡፡ ምክንያቱም ያላልኩትን ብለዋል፡፡ አሁንም እየጠየቁኝ ነው፡፡
“አን አከነ ጄዴ ሂንኦዴ ሲኔ” (እኔ እንደዚያ አላወራሁም እንደማለት ነው) በጃንሆይ ጊዜ አንዱ ለብላታ ግርማቸው “ንጉሥ ሲያራ” እያለ ያወራል ብሎ ቢከሰኝ፣ ከት ብለው ሳቁና “ሥለ ንግሥት ሳራ ነው የሚያወራው ባክህ፤ አትሳሳት” ብለው መለሱት፡፡ አሁን 90 ዓመትዎ ነው፡፡ ምን እየሰሩ ነው? ምንስ ያስባሉ? ዘጠና ዓመት ከስድስት ወር ሊሆነኝ ነው። ሰኔ 20 ቀን 1915 ዓ.ም ነው የተወለድኩት፡፡ ደግሞ ሽማግሌ ምን ያስባል? (እየሳቁ) እንግዲህ እግዚአብሔር ያውቃል፡፡ ምንም ቢሆን የአባትህን የእናትህን ሃይማኖት ይዘህ ሂድ፤ የሌላውንም አትዝለፍ፡፡ የዘመኑን ወጣት ምን ይመክራሉ? ሀገራችሁን ውደዱ፡፡ ሽንኩርት ትከሉ፡፡ ሀገር አልሙ፡፡ እኔ ተዋናይ በነበርኩበት ጊዜ የትወና ሥራ በሌለበት ወቅት፣ ሻሸመኔ ወርጄ አጄ የሚባል ቦታ አንድ ጋሻ መሬት ስለነበረኝ ያንን አለማ ነበር። በአብዮቱ ጊዜ ባይወሰድብኝ ኖሮ ቦሎቄ ወደ እስራኤል መላክ ጀምሬ ነበር፡፡ ወጣቶች ያንብቡ፣ ከተቀደደ ወረቀትም ላይ ቢሆን ያገኙትን ማንበብ አለባቸው፡፡