Nomonanoto Show

Monday, November 5, 2012


ተቃዋሚዎች በዘንድሮ ምርጫ መዳከም አሳይተዋል


ኢሳት ዜና:-ዘንድሮ ይካሄዳል ተብሎ በሚጠበቀው የአካባቢና የአዲስአበባ ከተማ ምርጫ ተቃዋሚዎች እስካሁን ምንም ዓይነትጥቅምት ፳፮ (ሀያ ስድስት) ቀን ፳፻፭ ዓ/ም
ዝግጅት አለማድረጋቸውን ለጉዳዩ ቅርበት ያላቸው ምንጮች ገለጹ፡፡
ምርጫ ቦርድ በሕግ በተሰጠው ሥልጣን መሰረት ምርጫው የሚያካሄድበትን የጊዜ ሰሌዳ ባለፈው ሳምንት ይፋ ያደረገ ሲሆን በዚህ ጊዜ ሰሌዳ መሰረት ተወዳዳሪ ፓርቲዎች በምርጫው ዕጩዎቻቸውን ለማስመዝገብ የቀራቸው ጊዜ ሶስት ወራት ብቻ ነው፡፡
ይህም ሆኖ እስካሁን አንድም ፓርቲ በምርጫው እንደሚሳተፍ የገለጸበት ሁኔታ ካለመኖሩም በላይ ምርጫ ስለመኖሩም እየተነገረ አለመሆኑ ታውቋል፡፡ኢህአዴግ ሆን ብሎ ስለምርጫው ብዙም ሳይወራ በግርግር አሸናፊ ተብሎ እንዲያልፍ እንደሚፈልግ ምንጫችን አስታውሶ ተቃዋሚዎች ግን በአዲስአበባ እንኳን ጥቂትም ቢሆን ወንበር ለማግኘት ከወዲሁ መስራት አለመቻላቸው በጣም መዳከማቸውን እንደሚያሳይ ገልጾአል፡፡ትልቁን ተቃዋሚ ፓርቲ መድረክን ጨምሮ እንደ መኢአድ ያሉ ፓርቲዎች በምርጫው ለመሳተፍ እስካሁን አለመወሰናቸው ታውቋል፡፡
ይህ አጋጣሚ ደግሞ ለገዥው ፓርቲ ኢህአዴግ አመቺ ሁኔታን ከመፍጠር ያለፈ ፋይዳ እንደሌለው የዜና ምንጫችን ጠቁሟል፡፡
አብዛኛዎቹ ፓርቲዎች ከምርጫው በፊት በአገሪቱ ካሉ የፖለቲካ ችግሮች ጋር በተያያዘ ለመወያየት ፍላጎት እንዳላቸው
ከሳምንት በፊት በአዳማ ምርጫ ቦርድ በጠራው ስብሰባ ላይ ያሳወቁ ቢሆንም በምርጫ ቦርድ በኩል ያለው ዝምታ ግን
ጊዜ መግደያ መሆኑን አንዳንድ አስተያየት ሰጪዎች እየተናገሩ ነው፡፡
ፓርቲዎቹ ለመወያየት ያቀረቡት ጥያቄ እንደተጠበቀ ሆኖ ለምርጫው እየተዘጋጁ ቢጠባበቁ የተሻለ ዕድል እንደሚኖራቸው ምንጫችን መክሮአል፡፡ይህ ካልሆነ ግን ኢህአዴግ የፖለቲካ ፓርቲዎች አማካሪ ም/ቤት በሚል በየዓመቱ በጀት የሚቆርጥላቸውን ፓርቲዎች በመያዝ እንደተለመደው 99 በመቶ አሸነፍኩ ብሎ እንደሚያውጅ ከወዲሁ የተረጋገጠ ነው ብለዋል፡፡
ስቱዲዮ ከመግባታችን በፊት በጉዳዩ ዙሪያ ከአንድነት ፓርቲ ዋና ጸሀፊ አቶ አስራት ጣሴ ጋር ቃለምልልስ አድርገናል
በደቡብ የክልል የም/ቤትና የቀበሌ ምርጫዎችን ጨምሮ በአዲስአበባ የከተማ አስተዳደር፣የዞንና የወረዳ ም/ቤቶች
ምርጫ በሚያዚያ ወር 2005 ለማካሄድ ቦርዱ አቅዶአል፡፡



    የክልሎችን የ2004 እቅድ አፈጻጻም ማጠቃለያና የ2005 እቅድ ዝግጅትና ፈጻሚ ማዘጋጀት ስራዎችን በመፈተሽ ስብሰባውን የጀመረው ስራ አስፈጻሚ ኮሚቴው ባለፈው አመት የገጠር ልማትን በተመለከተ በተፋሰስ፣ በመስኖና በሰብል ልማት ስራዎች አፈጻጻም የነበረው አንጻራዊ ልዩነት እንደተጠበቀ ሆኖ በሁሉም ክልሎች የተሻለ እንቅስቃሴና ውጤት መታየቱን አረጋግጧል፡፡


    ይኸው አበረታች እንቅስቃሴ በ2005 የአርሶ አደሩን ምርታማነትና አጠቃላይ ሀገራዊ ምርትን ለማሳደግ የሚደረገው ርብርብ አዎንታዊ ድርሻ እንዳለው ገምግሟል፡፡ በማህበራዊ ልማት ዘርፍም በተለይም የትምህርት ጥራትን ለማረጋገጥ ሰፊ እንቅስቃሴ መደረጉንና በወላጅ፣ በመምህራንና በተማሪዎች የተደራጀ ጥረት አመርቂ ውጤት መታየቱን አረጋግጧል፡፡

    የጤና ኤክስቴንሽን ፕሮግራሙን በሰፊ የህዝብ ተሳትፎ በማስፋፋትና የእናቶችና ህጻናትን ሞት ለመቀነስና በአጠቃላይ ጤንነቱ የተጠበቀ ህብረተሰብ በመገንባት የጀመርነውን ፈጣን እድገትና የሀገሪቱን ህዳሴ ለማስቀጠል በተለይ የሴቶች አደረጃጀቶች ላይ ተመሰርቶ የተደረገው ጥረት ከፍተኛ ውጤት በማሳየቱ በሁሉም ክልሎች የተገኙትን ልምዶች በመቀመር አጠናክሮ ማስቀጠል እንደሚገባ አጽንኦት ሰጥቶ መክሮበታል፡፡

    ከመልካም አስተዳደር ጋር በተያያዘ በገጠሩ የተሻለ ሁኔታ መኖሩን የገመገመው ስራ አስፈጻሚ ኮሚቴው የተገኘውን ለውጥ መሰረት በማድረግና የተጀመረውን የህዝቡን ልማታዊ እንቅስቃሴ በማጠናከር በህዝቡ በራሱ ተሳትፎ አልፎ አልፎ የሚገጥሙ ችግሮችን ማስወገድ የሚችልበት ሁኔታ መፈጠሩን በመገምገም ከስምምነት ላይ ደርሷል፡፡

    የከተማ ሰራዎችን በተመለከተ በዋነኝነት የከተማውን ነዋሪ የገቢ አቅም ለማሳደግ የተካሄደው የስራ እድል ፈጠራና የጥቃቅንና አነስተኛ ተቋማት ልማት በእድገትና ትራንስፎርሜሸን እቅዱ ከተቀመጠው ግብ አንጻር አበረታች ርቀት የተኬደበት መሆኑንና ይኸው ስራ በ2005ትም ተጠናክሮ መቀጠል እንዳለበት አሳስቧል፡፡

    በመልካም አስተዳደር ያሉትን ሁኔታዎችን በመፈተሽም በተለይ ባለፈው አመት ተጀምሮ የነበረው በሁሉም ክልሎች ከነዋሪው ጋር በችግሮችና መፍትሄዎች ዙሪያ በምልልስ ይደረግ የነበረው ህዝቡን ያሳተፈ የማጥራትና የመልካም አስተዳደር ማስፈን እንቅስቃሴ በያዝነው አመትም የሲቪል ሰርቪስና የፍትህ ስርዓት ማሻሻያ ፕሮግራሞችን በተጠናከረ ሁኔታ ለመተግበር ከሚደረገው ጥረት በተጨማሪ በየወቅቱ የሚያጋጥሙ ችግሮች ለማስወገድ የተጀመረውን የህዝቡን ተሳትፎ ቀጣይነት በማረጋገጥ ትርጉም ያለው መሻሻል ለማምጣት በሚቻልባቸው አቅጣጫዎች ዙሪያ አጽንኦት ሰጥቶ ተወያይቷል፡፡

    የ2004 ልምዶችን በመቀመር በያዝነው አመት በሰፊ የህዝብ ንቅናቄ በገጠርና በከተማ ልማት ስራዎች በእድገትና ትራንስፎርሜሸን እቅዱ የተቀመጠውን የተለጠጠ ግብ ለማሳካት ወሳኝ የሆነውን ፈጻሚን የማዘጋጀት ስራ በተቀመጠለት አቅጣጫ መሰረት ወደ ተግባር እየተሸጋገረ መሆኑን የገመገመው ስራ አስፈጻሚ ኮሚቴው የዝግጅት ስራዎቹ በሁሉም ክልሎች በፍጥነት ተጠናቀው የባለፈውን ክረምት ስራዎች በማጠቃለል የበጋው ስራ እንዲጀመር አሳቧል፡፡

    የድርጅቱ አባላትና ህዝቡ በታላቁ መሪና እርሱም በሚመራው ኢህአዴግ የተጀመረውን የህዳሴና የብልጽግና ጉዞ በየተሰማራበት ሁሉ አጠናክሮ ለመቀጠል ያሳየው ተነሳሽነትና ቁጭት ከፍተኛ ግምት የሚሰጠው ግብአት በመሆኑ የዝግጅት ስራው ይህንኑ ታሳቢ አድርጎ እየተካሄደ መሆኑን በማረጋገጥ በዚሁ ግለት መቀጠል እንዳለበት ስምምነት ላይ ደርሷል፡፡

    የስራ አስፈጻሚ ኮሚቴው በሌሎች አጀንዳ ስር የአካባቢና የማሟያ ምርጫ እና የአዲስ አበባ ምክር ቤት አባላት ምርጫ ዝግጅትን የገመገመ ሲሆን ምርጫው ሰላማዊ፣ ነጻና ፍትሃዊ ሆኖ እንዲጠናቀቅ አስፈላጊውን ሁሉ እንደሚደረግ አረጋግጧል፡፡
    ፓርቲው በህግ ከተደነገገው የፓርቲዎች የስነ-ምግባር ህግ እና ሌሎች የምርጫ ህጎች በተጨማሪ አባላቱ የሚገዙበትን የስነ- ምግባር መመሪያ በማውጣት አርአያነቱን ለማረጋገጥ የተንቀሳቀሰ ሲሆን በዚህ ምርጫም ይህንኑ አጠናክሮ እንደሚቀጥል እና የፖለቲካ ፓርቲዎች የጋራ ምክር ቤት አባላት ጋር በመመካከር ባለፉት አመታት የተጀመረውን ችግሮችን በጋራ ተወያይቶ የመፍታት እንቅስቃሴ አጠናክሮ እንደሚገፉበት በማረጋገጥ የምርጫውን ስራ በማእከልና በየደረጃው የሚያስተባብሩ ኮሚቴዎች አደረጃጀት ላይ ውሳኔ ሰጥቷል፡፡

    የስራ አስፈጻሚ ኮሚቴው በያዝነው አመት የሚካሄደውን 9ኛውን የግንባሩን ድርጅታዊ ጉባኤ ዝግጅቶችንም ገምግሟል፡፡ 9ኛው ጉባኤ የአምስት አመቱ የእድገትና ትራንስፎርሜሸን እቅዱ እኩሌታ አፈጻጻም የሚፈተሽበትና የቀጣይ አመታት አቅጣጫ የሚቀመጥበት ከመሆኑም ባሻገር በታላቁ መሪ ቀያሽነት የተጀመረው የድርጅቱ የተሃድሶ እንቅስቃሴ በተቀጣጠለባቸው ባለፉት 12 አመታት የሀገራችን ህዳሴ በማፋጠን የደረሰበት ደረጃ የሚቃኝበት በመሆኑ ከወዲሁ የተጀመሩት የዝግጅት ስራዎች ተጠናክረው እንዲቀጥሉ በማሳሰብ የዝግጅት ኮሚቴው በሰው ኃይል የሚጠናከርበትን አቅጣጫ በማስቀመጥ እና ከቤቱ በቀረቡ ሌሎችም አጀንዳዎች ዙሪያ በሰፊው በመምከር መደበኛ ስብሰባውን ጥቅምት 26/2005 ከሰዓት በኋላ አጠናቋል፡፡

    ምንጭ፡የኢትዮጵያ ህዝቦች አብዮታዊ ዴሞክራሲያዊ ግንባር ምክር ቤት ፅህፈት ቤት
    የጭነት መኪናዎቹ የተያዙት የዞኑ ፖሊሲ ከህብረተሰቡ በደረሰው ጥቆማ በዘርፉ ከተቋቋመው ግብረ ኃይል በመተባበር ነው፡፡
    የጭነት መኪናዎቹ ሦስት አይሱዚዎች ሲሆኑ ኮድ ሦስት ታርጋ ቁጥር 67218፣ 68896፣ እና 48 3ዐ7 አዲስ አበባ የሚሉ ናቸው፡፡
    የሲዳማ ዞን ፖለሲ መምሪያ ህገ ወጥ የቡና ግብይትን ለመቆጣጠር በዞኑ ከተቋቋመው ግብረ ኃይል ጋር በመተባበር ባለፈው አርብ ከሌሊቱ 9 ሰዓት በተደረገው ክትትል ተሽከርካሪዎቹ በቁጥጥር ሲውሉ አሽከርካሪዎቹ አምልጠዋል፡፡
    የዞኑ ፖሊስ መምሪያ አዛዥ ኢንስፔክተር ተስፋዬ ዴቢሶ አንደገፁት ቡና ጥራቱን ጠብቆ ለማዕከላዊ ገበያ ቀርቦ ለአገሪቱ ኢኮኖሚ እድገት የሚጫወቱት ሚና በተገቢው መልኩ እንዲወጣ ማድረግ ከተፈለገ ህገ ወጥ የንግድ እንቅስቃሴዎች ሊቆሙ ይገባል፡፡
    የአገሪቱን ኢኮኖሚ የሚጐዱ የንግድ እንቅስቃሴዎችን የሚያደርጉ የንግዱ ማህበረሰብ ከድርጊታቸው ከወዲሁ ሊቆጠቡ እንደሚገባም አስገንዝበዋል፡፡
    ድርጊቱን የማጋለጥ ሥራ በዞኑ ተጠናክሮ እንደሚቀጥል ኢንስፔክተር ተስፋዬ አልክተዋል፡፡
    የሲዳማ ዞን ቡና አቅርራቢዎች ማህበር ምክትል ሊቀመንብር አቶ ቶንጐላ ቶርባ በሰጡት አስተያየት ቡና የአገሪቱ ኢኮኖሚ ዋልታ በሆኑ በዘርፉ የተሰማሩ በተቀመጠው ደንብና መምሪያ መሠረት መንቀሳቀስ ሲገባ ህገ ወጥ የንግድ እንቅስቃሴ የሚያደርገትን አጥብቀው እንደሚቃወሙ ተናግረዋል፡፡
    ህገና ህጋዊነት ለማክበር መዘጀታቸውን በማረጋገጥ የዞኑ ግብይትና ህብረት ስራ መምሪያ ኃላፊ አቶ ቡርቃ ቡላሾ በበኩላቸው ማንኛውም የቡና ግብይት በተፈጠረላቸው የግብይት ማዕከላት ብቻ እንዲካሄድ የወጣውን ደንብ ወደ ጐን በመተው የተፈፀመ ድርጊት በቡና ጥራት ላይ አሉታዊ ተፅኖ የሚፈጥር ነው ብለዋል፡፡
    በዞኑ እንዲሁ ዓይነት ድርጊት እንዳይፈጠር ለማድረግ በበጀት ዓመቱ መጀመያ ላይ ከቡና አቅራቢ ማህበራትና ነጋዴዎች ጋር የግንዛቤ መፍጠሪያ ውይይት መደረግን አውስተዋል፡፡
    ከዞን እስከ ወረዳ የተቋቋመ ግብረ ኃይል ህገ ወጥ የቡና ግብይት ሠራዓትን ለማጋለጥ በሚያደርገው ተግባር የመላው ህብረተሰብ ተሳትፎ ተጠናክሮ መቀጠል እንዳለበት አቶ ቡርቃ አሳስበዋል፡፡
    http://www.smm.gov.et/_Text/19TikTextN605.html

    አዋሳ ጥቅምት 22/2005 በሲዳማ ዞን ባለፉት ሶስት ወራት ከ12 ሚልዮን ብር የሚበልጥ የኢንቨስትመንት ካፒታል ያስመዘገቡ ባለሃብቶች ፈቃድ ወስደው ወደ ስራ መሰማራታቸውን የዞኑ ንግድና ኢንዱስትሪ መምሪያ ገለጸ፡፡ በመምሪያው የኢንቨስትመንት ማስፋፊያ ዋና የስራ ሂደት አስተባባሪ አቶ ብርሃኑ ወልደሚካኤል ትናንት ለኢትዮጵያ ዜና አገልግሎት እንደገለጹት በመጀመሪያ ሩብ ዓመት አራት ባለሃብቶች ፈቃድ በማውጣት ስራ ጀምረዋል፡፡ ባለሃብቶቹ ከተሰማሩባቸው የስራ መስኮች መካከል አገልግሎት መስጫ ተቋማት፣ ግብርናና ኢንዱስትሪዎች እንደሚገኙበት አስታውቀው ባለሃብቶቹ በጀመሩት የኢንቨስትመንት እንቅስቃሴ ለ88 ቋሚና 894 ዜጎች ጊዜያዊ የስራ ዕድል ማግኘታቸውን ገልጸዋል። አንዳንድ ከተሞች ላይ ባለፈው ዓመት የተጀመረው የኢንቨስትመንት እንቅስቃሴ ከአምስት ሺህ ለሚበልጡ ዜጎች የስራ ዕድል መፍጠራቸውን አስታውቀዋል፡፡ መምሪያው ለ12 ባለሃብቶች የፈቃድ እድሳትና ተጨማሪ የማስፋፊያ ፈቃድ መሰጠቱን ጠቁመው ከዚህ ቀደም ቦታ ወስደው ወደ ስራ ያልገቡ ባለሃብቶችን በመከታተልና ድጋፍ በመስጠት በፍጥነት ወደ ስራ የሚገቡበትን ሂደት ለማመቻቸት ባደረገው ጥረት 32 ፕሮጀክቶች የአገልግሎት ተጠቃሚ ሆነዋል ብለዋል፡፡ በሲዳማ ዞን ባለፈው በጀት ዓመት ከ267 ሚልዮን ብር በላይ ካፒታል ያስመዘገቡ 56 ባለሃብቶች በተለያዩ መስኮች የተሰማሩ መሆኑን የጠቀሱት አቶ ብርሃኑ በተለይ በይርጋዓለም፣ በወንዶ ገነት፣ በሸበዲኖ፣ በለኩና በበንሳ ከተሞች የሚታየው የባለሃብቶች የኢንቨስትመንት እንቅስቃሴ ከፍተኛ መሆኑን ተናግረዋል፡፡ አዲስ ፈቃድ ወስደው ወደ ስራ ከገቡት ባለሃብቶች መካከል አቶ ብርሃኑ አድማሱና ወይዘሪት ሶፋኒት አምዴ ልማታዊ መንግስት ለግል ኢንቨስትመንት እያደረገ ያለው ድጋፍ በርካታ ባለሃብቶች በሀገር ውስጥ እንዲፈጠሩ ከማድረጉም ባሻገር በድህነት ላይ ለሚደረገው ትግል የራሳቸውን አሻራ በማሳረፍ ለብዙዎች የስራ ዕድል እንዲፈጠር ከፍተኛ እገዛ ማድረጋቸውን ገልጸዋል፡፡
    http://www.ena.gov.et/Story.aspx?ID=3103

    አዋሳ ጥቅምት 22/2005 በደቡብ ክልል ከተሞች ገበያን ለማረጋጋት ባለፉት ሶስት ወራት 27ሺህ 475 ኩንታል ስኳርና ስንዴ እንዲሁም ከ613ሺህ ሊትር በላይ የምግብ ዘይት ለተጠቃሚው መከፋፈሉን የክልሉ ግብይትና ህብረት ስራ ቢሮ ገለፀ፡፡ የቢሮው የመንግስት ኮሙኒኬሽን ጉዳዮች የስራ ሂደት ባለቤት አቶ መላኩ እንዳለ ትናንት ለኢትዮጵያ ዜና አገልግሎት እንደገለጹት የፍጆታ ሸቀጦቹ የተከፋፈሉት ሀዋሳን ጨምሮ በክልሉ ከተሞች በሚገኙ 133 የሸማቾች ህብረት ስራ ማህበራት አማካኝነት ነው፡፡ ከተከፋፈለው መካከል 19ሺህ 345 ኩንታል ስኳር፣ 8ሺህ 130 ኩንታል ስንዴና ከ613ሺህ ሊትር በላይ የምግብ ዘይት ለአባላትና ለአካባቢው ህብረተሰብ መሆኑን አስታውቀዋል፡፡ ባለፉው የበጀት ዓመትም በ123 የሸማቾች ህብረት ስራ ማህበራት አማካኝነት ከ2 ነጥብ 5 ሚልዮን ሊትር በላይ የምግብ ዘይት፣ ከ533ሺህ ኩንታል በላይ ስኳር ፣ የምግብ እህልና የተለያዩ ሸቀጦች በተመሳሳይ ለተጠቃሚዎች መከፋፈሉን ገልጸዋል፡፡
    http://www.ena.gov.et/Story.aspx?ID=3108

    አዋሳ ጥቅምት 24/2005 በሀዋሳ ከተማ ባለፉት ሶስት ወራት ከተለያዩ የገቢ ምንጮች ከ113 ሚሊዮን ብር የሚበልጥ ገቢ በመሰብሰብ ከእቅድ በላይ ማከናወኑን የሀዋሳ ከተማ አስተዳደር ገቢዎች ባለስልጣን ገለጸ፡፡ ከከተማው የሚሰበሰበው ገቢ አጠቃላይ ወጪን በሚሸፈንበት ደረጃ ላይ መድረሱም ተመልከቷል፡፡ የባለስልጣኑ ስራ አስኪያጅ አቶ ፈቃዱ ፍሰሃ ዛሬ ለኢትዮጵያ ዜና አገልግሎት እንደገለጹት የተሰበሰበው ገቢ ቀጥታና ቀጥታ ካልሆኑ ታክሶች፣ ታክስ ካልሆኑ ገቢዎች፣ ከማዘጋጃ ቤትና ሌሎች የግብር ዘርፎች ነው፡፡ ገቢው ከእቅዱ ጋር ሲነፃፀር በ13 ነጥብ 5 ሚልዮን ብርና ከዓምናው ተመሳሳይ ጊዜም እጥፍ ያህል ብልጫ እንዳለው ገልጸው ከተሰበሰበው ገቢ የተጨማሪ እሴት ታክስ 54 ነጥብ 5 ሚልዮን ብር እንደሚገኝበት አስታውቀዋል፡፡ ብልጫ ያለው ገቢ የተሰበሰበው ከዚህ በፊት በአስፈፃሚ ሰራተኞችና አመራሩ ላይ የሚታየው የኪራይ ሰብሳቢነት ችግር በዲሲፕሊን እርምጃ ስርዓት እንዲይዝና ለግብር ከፋዩ ህብረተሰብ የግንዛቤ ማስጨበጫ ትምህርት በመስጠት ሁሉም ግዴታውን እንዲወጣ ጠንካራ የአሰራር አደረጃጀት በመዘርጋቱ መሆኑን አስረድተዋል፡፡ በከተማው በተለያየደረጃ ግብር ከፋይ ነጋዴዎች ቁጥር ከ10ሺህ 800 በላይ መድረሱን ጠቁመው በግብር ከፋዩ የሚቀርቡ ቅሬታዎች በአግባቡ የሚስተናገዱበት ግልፅ አሰራር መመቻቸቱን ገልጸዋል፡፡ የሀዋሳ ከተማ ሰፊ የኢኮኖሚና ኢንቨስትመንት እንቅስቃሴ የሚካሄድበትና ከዚህ የሚመነጨው የገቢ አቅም ከኪራይ ሰብሳቢነት በፀዳ አሰራር አሟጦ ለመጠቀም በተፈጠረው ምቹ ሁኔታ ገቢው በየዓመቱ ጨምሮ ባለፈው ዓመት ብቻ 250 ሚልዮን ብር መገኘቱን አስታውቀዋል፡፡ መደበኛና ካፒታልን ጨምሮ 220 ሚልዮን ብር ወጪ በመሸፈን የተረፈው ለመንግስት ፈሰስ መደረጉን ገልጸዋል፡፡ በዘንድሮ በጀት ዓመት 430 ሚልዮን ብር በመሳባሰብ አጠቃላይ የከተማውን የሰራተኛ ደመወዝ፣ስራ ማስኬጃ ፣ለልማት የሚውል የካፒታል ወጪ ሙሉ በሙሉ የመሸፈን ፍላጎትን ለማሟላት ትኩረት ተሰጥቶ እየተሰራ መሆኑን ገልጸዋል፡፡
    http://www.ena.gov.et/Story.aspx?ID=3108

    አዋሳ ጥቅምት 24/2005 በደቡብ ክልል በተያዘው በጀት ዓመት ከ320 ሚልዮን ብር በሚበልጥ ወጪ 123 ኪሎ ሜትር የድንጋይ ንጣፍ መንገድ ግንባታ እንደሚካሄድ የክልሉ ንግድ፣ ኢንዱስትሪና ከተማ ልማት ቢሮ ገለጸ፡፡ ግንባታው ከ36ሺህ ለሚበልጡ ስራ አጥ ወጣቶች የስራ እድል እንደሚፈጠር ተጠቁሟል፡፡ የቢሮው የመሰረተ ልማት አቅርቦትና አስተዳደር ዋና የስራ ሂደት ባለቤት አቶ አምሩላህ ጠለሀ ትናንት ለኢትዮጵያ ዜና አገልግሎት እንደገለጹት የድንጋይ ንጣፍ መንገድ ግንባታ ስራው የሚከናወነው በክልሉ 14 ዞኖችና 4 ልዩ ወረዳዎች በሚገኙ 22 ከተሞች ነው፡፡ በበጀት ዓመቱ በሚገነባው የድንጋይ ንጣፍ መንገድ በሚፈጠረው የስራ ዕድል ከ36ሺህ በላይ ስራ አጥ ወጣቶች ተጠቃሚ እንደሚሆኑ በመጠቆም ከእነዚህም መካከል ወደ 13ሺህ የሚሆኑት ሴቶች ይሆናሉ ብለዋል፡፡ በከተሞች የሚሰራው መንገድ በአማካይ 8 ሜትር ስፋትና 123 ኪሎ ሜትር ርዝመት ያለው እንደሚሆን ገልጸው የዚሁ ግንባታ ወጪ 140 ሚልዮን ብር በክልሉ መንግስት ቀሪው በከተሞች ማዘጋጃ ቤቶች፣ከአለም ባንክና ከጀርመን መንግስት ድጋፍ ነው ብለዋል፡፡ የድንጋይ ንጣፍ መንገድ ከአስፓልት የማይተናነስና በዝቅተኛ ወጪ ለረጅም ዓመታት ያለብልሽት የሚያገለግል ከመሆኑም ባሻገር ለበርካታ ዜጎች የስራ ዕድል በመፍጠር የተሻለ መሆኑን ጠቁመዋል፡፡ ነባር መንገዶች፣ ጥርጊያና ጥገና፣ የጎርፍ መውረጃ ቦዮች ግንባታና ማሻሻያ፣ የቱቦ ቀበራ፣ የእግረኛ መተላለፊያ ፣ የመንገድ መብራትና የውሃ መስመር ዝርጋታን ጨምሮ ከ2ሺህ ኪሎ ሜትር በላይ የሚሸፍኑ የመሰረተ ልማት ስራዎች መኖራቸውንም ተናግረዋል፡፡ በደቡብ ክልል ባለፈው በጀት ከ146 ሚልዮን ብር በሚበልጥ ወጪ ከ59 ኪሎ ሜትር በላይ የድንጋይ ንጣፍ መገንባቱንና ከ26ሺህ ለሚበልጡ ወጣቶች የስራ ዕድል መፈጠሩን አቶ አምሩላህ ገልጸዋል፡፡
    http://www.ena.gov.et/Story.aspx?ID=3140

    ጠቅላይ ሚኒስትሩ አዲስ ለሚገነባው አውሮፕላን ማረፊያ ድጋፋቸውን ሰጡ


       የቦሌ መንገደኞች ተርሚናል ማስፋፊያ ሥራ ሊካሄድ ነው
    በቃለየሱስ በቀለ
    ጠቅላይ ሚኒስትር ኃይለ ማርያም ደሳለኝ የኢትዮጵያ ኤርፖርቶች ድርጅት በሞጆ አካባቢ ለመገንባት ላቀደው ግዙፍ ዓለም አቀፍ አውሮፕላን ማረፊያ ፕሮጀክት ድጋፋቸውን ገለጹ፡፡ የኤርፖርቶች ድርጅት አንድ ከፍተኛ የሥራ ኃላፊ ለሪፖርተር እንደገለጹት፣ ጠቅላይ ሚኒስትሩ ኢንተርፕራይዙን በኤርፖርት ግንባታው ዕቅድ ላይ ቀጣይ ሥራ እንዲሠራ መመርያ ሰጥተውታል፡፡ አዲስ ስለሚገነባው ኤርፖርት ለጠቅላይ ሚኒስትሩ ማብራሪያ በቅርቡ የሰጡት የትራንስፖርት ሚኒስቴርና የኢትዮጵያ ኤርፖርቶች ድርጅት የሥራ ኃላፊዎች ናቸው፡፡

    የአዲሱ ኤርፖርት ግንባታ ፕሮጀክት ዕቅድ በቅርቡ ለሚኒስትሮች ምክር ቤት ቀርቦ የሚፀድቅ ሲሆን፣ በመቀጠል ለሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ይቀርባል፡፡ ለፕሮጀክቱ የሚሆን ገንዘብ ከቻይናው ኤግዚም ባንክ እንደሚጠየቅ ኃላፊው ተናግረዋል፡፡

    አዲስ ዓለም አቀፍ አውሮፕላን ማረፊያ መገንባት ያስፈለገበት ምክንያት የአዲስ አበባ ቦሌ ዓለም አቀፍ አውሮፕላን ማረፊያ እየተጨናነቀ በመሆኑ ነው፡፡ የኢትዮጵያ አየር መንገድ በፍጥነት በማደጉና በርካታ አውሮፕላኖች በመግዛት ላይ በመሆኑ፣ የተለያዩ አገሮች አየር መንገዶች ወደ አዲስ አበባ በረራ መጀመራቸው ለኤርፖርቱ መጨናነቅ እንደ ምክንያት ተቆጥሯል፡፡ በተጨማሪም መደበኛ የበረራ አገልግሎት፣ ጄነራል አቪዬሽን (መደበኛ ያልሆነ የቻርተር በረራ አገልግሎት) እንዲሁም የ‹‹ቪአይፒ›› በረራዎች በአጠቃላይ በአንድ ኤርፖርት መስተናገዳቸው የሥራ ጫና ፈጥሯል፡፡

    በተለይ እንደ ሴስና ያሉ ትናንሽ አውሮፕላኖችንና እንደ ቦይንግና ኤርባስ ዓይነት ትላልቅ አውሮፕላኖችን በአንድ ኤርፖርት ማስተናገድ ለአየር ትራፊክ ተቆጣጣሪዎች ፈተና ሆኖባቸዋል፡፡

    የኢትዮጵያ አየር መንገድ በተፈጠረው የአየር ክልል መጨናነቅ የተወሰኑ የበረራ መለማመጃ አውሮፕላኖችን ወደ ደብረ ዘይትና ድሬዳዋ በመውሰድ አብራሪዎቹን በኢትዮጵያ አየር ኃይል ቅጥር ግቢ በማሠልጠን ላይ ይገኛል፡፡

    አዲሱን ዓለም አቀፍ አውሮፕላን ማረፊያ ለመገንባት የታቀደው ሐዋሳ መንገድ ላይ ሞጆና መቂ ከተሞች መካከል ሜዳማ ቦታ ላይ ሲሆን፣ ይህ ቦታ ሊመረጥ የቻለው ሜዳማ መሆኑ ብቻ ሳይሆን ዝቅተኛ አልቲቲዩድ ያለው በመሆኑና አውሮፕላኖች በተለይ በሚነሱበት ጊዜ የሚፈጁትን ነዳጅ መጠን መቀነስ ስለሚያስችል ነው፡፡ በተጨማሪም አውሮፕላኖቹ የተሻለ ክበደት ጭነው መነሳት ይችላሉ፡፡

    በተያያዘ ዜና የኢትዮጵያ ኤርፖርቶች  ደርጅት በአዲስ አበባ ቦሌ ዓለም አቀፍ አውሮፕላን ማረፊያ ሦስተኛ የማስፋፊያ ሥራ ለመሥራት በዝግጅት ላይ መሆኑ ታወቀ፡፡ ድርጅቱ ከዚህ በፊት አንደኛ የማስፋፊያ ሥራ (24 የአውሮፕላኖች ማቆሚያ) ያካሄደ ሲሆን፣ ሁለተኛውን የማስፋፊያ ሥራ (14 አውሮፕላኖች ማቆሚያ) በቅርቡ ያጠናቅቃል፡፡ በሦስተኛው ማስፋፊያ ፕሮጀክት ተርሚናል ሁለት (አዲሱ ተርሚናል) የማስፋፋት ሥራ ለማካሄድ በዝግጅት ላይ ይገኛል፡፡ በዚህ ፕሮጀክት አሁን ካለው ተርሚናል ሁለት ቀጣይ ሕንፃ የሚገነባ ሲሆን፣ ከተርሚናል አንድ (አሮጌው ተርሚናል) ጋር ይገጥማል፡፡

    በአሁኑ ወቅት የአዲሱ ሕንፃ የንድፍ ሥራ በመካሄድ ላይ ነው፡፡ በቀጣይ የሕንፃውን ግንባታ የሚያካሂድ ኮንትራክተርና አማካሪ ድርጅት ለመቅጠር ጨረታ እንደሚወጣ ለማወቅ ተችሏል፡፡
    http://www.ethiopianreporter.com/news/293-news/8382-2012-11-03-12-11-48.html

    •    ካቻምና ብቻ 3.5 ቢሊዮን ዶላር ታጥቷል
    በአስራት ሥዩም
    እ.ኤ.አ. ከ2001 እስከ 2010 ባለው ጊዜ ውስጥ 15 ቢሊዮን ዶላር የሚገመት ገንዘብ ሕጋዊ በሆነና ባልሆነ መንገድ ከኢትዮጵያ እንዲወጣ ተደርጎ ወደ ውጭ ገበያዎች ማምራቱን በቅርቡ ይፋ የሆነ ሪፖርት አመለከተ፡፡ ይህ ችግር በመላ አፍሪካ ትኩረት እየሳበ እንደመጣ ታውቋል፡፡

    የፋይናንስ ምንጭ በእጅጉ ከሚያስፈልጉዋቸው ታዳጊ አገሮች ወደ ሌሎች አገሮች ገንዘብን በማዘዋወርና በሕገወጥ የፋይናንስ ግብይት እየወጣ ያለውን ሀብት በተመለከተ እ.ኤ.አ. ከ2009 ጀምሮ ሲወጡ የነበሩ ሪፖርቶች የሚያረጋግጡት፣ ክስተቱ ትኩረት እየሳበ መምጣቱን ነው፡፡ ኢትዮጵያ ያላትን ውስን የውጭ ምንዛሪ መጠን ይኼው ከፍተኛ የካፒታል ማዛወር ወይም ማሸሽ ተግባር በእጅጉ እየታየባት በመምጣቱ፣ የመነጋገርያ አጀንዳ እንድትሆን አድርጓታል፡፡

    ተሻሽለው የወጡ አኀዞች እንደሚያመለክቱት፣ እ.ኤ.አ. ከ1970 እስከ 2010 በነበሩት ሰላሳ ዓመታት 24 ቢሊዮን ዶላር ከኢትዮጵያ እንዲሸሽ ተደርጓል፡፡ ገንዘብ በከፍተኛ መጠን እየሸሸ መሆኑ ከተመዘገበባቸው ጊዜያት ትልቁን ድርሻ መያዝ የጀመረው እ.ኤ.አ ከ2000 በኋላ ያለው ሲሆን፣ በተለይ እ.ኤ.አ. በ2010 ብቻ 3.5 ቢሊዮን ዶላር በአገሪቱ ኢንቨስት ያደረጉ የውጭ ባለሀብቶች ያሸሹት ገንዘብ (ካለፈው ዓመት ኅዳር ወር አኳያ ከአገሪቱ የውጭ ምንዛሪ መጠባበቂያ ክምችት በላይ ሆኖ ተመዝግቧል) በከፍተኛነቱ ሲጠቀስ፣ ከዚህ መጠን ቀጥሎ የተመዘገበው ከፍተኛ የገንዘብ ማሸሽ እ.ኤ.አ. በ2002 የታየው የ3.1 ቢሊዮን ዶላር ነው፡፡ በሪፖርቱ የቀረቡት መረጃዎች ሲፈተሹ፣ ባለፉት ሰላሳ ዓመታት ውስጥ ከፍተኛ የካፒታል ማሸሽ የተመዘገበባቸው ጥቂት ዓመታት ሆነው ይገኛሉ፡፡

    ካፒታል የማሸሽ መጠኑ እ.ኤ.አ. ከ2001 ጀምሮ በ2.1 ቢሊዮን ዶላር እየተመነደገ መምጣት ሲጀምር፣ 2002፣ 2003፣ 2004፣ 2007፣ 2009 እንዲሁም 2010 ላይ በእያንዳንዱ ዓመት የ1.4 ቢሊዮን ዶላር መጠን የመዘገበበት የገንዘብ መጠን ከአገሪቱ ወጥቷል፡፡

    ሪፖርቱ ያካተታቸው ጊዜያት የቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴን የመጨረሻዎቹ አራት ዓመታት፣ እንዲሁም የደርግን የመጨረሻዎቹ አሥር ዓመታት ሲሆን፣ በእነዚህ ጊዜያት ከተመዘገበው የገንዘብ ማሸሽ በልጦ የተገኘው ግን ባለፉት አሥር ዓመታት የተመዘገበው መጠን ነው፡፡

    እ.ኤ.አ. በ1982 ከአገሪቱ የወጣው የገንዘብ መጠን 2.8 ቢሊዮን ዶላር ሲሆን፣ ይህም ከፍተኛው በመሆን ተመዝግቦ የቆየ መጠን ነበር፡፡ ይህ ቢባልም በ1981 1.5 ቢሊዮን ዶላር፣ በ1985 1.3 ቢሊዮን ዶላር እንዲሁም በ1987 1.9 ቢሊዮን ዶላር በመውጣቱ ይህንን ጊዜ ከፍተኛ የውጭ ምንዛሪ ከአገሪቱ የሸሸበት ሁለተኛው ዘመን እንዲሆን አስችሎታል፡፡  

    ከሰሐራ በታች ከሚገኙ አገሮች 33 አገሮች በአጠቃላይ 814 ቢሊዮን ዶላር የሸሸ ሲሆን፣ ከዚህ ውስጥ 591 ቢሊዮን ዶላሩ በዚሁ ቀጣና ከሚገኙ ነዳጅ አምራች አገሮች እንዲወጣ የተደረገ ነው፡፡ ይህን ያህል መጠን ካፒታል እየሸሸ የሚገኘው ደግሞ የአገሮቹ የነዳጅ ገቢ እያደገ በመጣበት ጊዜ ሆኖ ሲመዘገብ፣ በተለይ ናይጄሪያ 311.4 ቢሊዮን ዶላር የሸሸባት ትልቋ አገር ሆኖ ተገኝታለች፡፡

    በሪፖርቱ አስገራሚ የሆነው ሌላው ጉዳይ ደግሞ እየሸሸ የሚገኘው ካፒታል በቀጣናው በይፋ የተሰጠውን 659 ቢሊዮን ዶላር እንዲሁም ከውጭ በቀጥታ ከተገኘው የ306 ቢሊዮን ዶላር ኢንቨስትመንት በልጦ መገኘቱ ነው፡፡ ይበልጡን አስገራሚ የሆነው ደግሞ ከሰሐራ በታች ያለው አካበቢ ለተቀረው ዓለም አበዳሪ ሆኖ የተገኘበት አጋጣሚ ሲሆን፣ እየሸሸ ከሚገኘው ከፍተኛ ገንዘብ በተፃራሪ የቀጣናው የዕዳ መጠን 189 ቢሊዮን ዶላር ሆኖ በመገኘቱ ነው፡፡

    ይህ ሪፖርት ከሌሎች በካፒታል ሽሽት ላይ ከተደረጉ ጥናቶች የተለየ እንዲሆን ካደረጉት ነጥቦች መካከል ያለደረሰኝ የሚካሄዱ የንግድ ልውውጦችን፣ እንዲሁም የሐዋላ ገቢዎች በአገሪቱ ኦፊሴላዊ የሒሳብ መዛግብት ውስጥ ተካተው አለመገኘታቸው የሚያስከትለውን ተፅዕኖ ማካተቱ ነው፡፡

    ያለደረሰኝ የሚካሄዱ የወጪና ገቢ ንግድ ጉዳቶች ላኪዎች ሆነ ብለው ከገዙበት ዋጋ በታች ደረሰኝ ማቅረባቸው፣ እንዲሁም አስመጪዎች ከገዙበት ዋጋ በላይ የሚያሳይ ደረሰኝ ማምጣታቸው፣ ከአገሪቱ ለሚያፈተልከው ካፒታል ዓይነተኛው መሣርያ ስለመሆኑ ሪፖርቱ በጥልቀት ቃኝቶታል፡፡ በአንፃሩ የተገላቢጦሹን ማለትም ላኪዎች ከገዙበት ዋጋ በላይ፣ አስመጪዎችም ከገዙበት ዋጋ በታች አግባብነት የሌለው የግብይት ደረሰኝ ቢያቀርቡ ግን የወጣውን ካፒታል መልሶ ለማግኘት እንደሚረዳ ጥናቱ ይጠቁማል፡፡

    ከዚህ አኳያ ኢትዮጵያ አግባብነት በሌላቸው የግብይት ደረሰኞች ከመጎዳት ይልቅ ተጠቃሚ የሆነችበት አጋጣሚ መፈጠሩ የተመለከተው 7.1 ቢሊዮን ዶላር ወደ አገሪቱ ገቢ መሆኑን የሚያመላክት መረጃን በማስደገፍ ሲሆን፣ አጋጣሚው የተፈጠረውም ለወጪ ንግድ ከመሸጫ ዋጋ በላይ ለገቢ ንግዱም ከመግዣ ዋጋ በታች ደረሰኞች ለግብይት በመዋላቸው ነው፡፡ በተለይ ከተገዙበት ዋጋ በታች የሚቀርቡ ደረሰኞች ዋና አስተዋጽኦ እንዳላቸው ይታመናል፡፡ በተጨማሪም አገሪቱ በይፋዊ የክፍያ ሚዛኗ (የአገሪቱ ብድር ዕዳና ያበደረችው መጠን) ባታሳየውም ስድስት ቢሊዮን ዶላር የሚገመት ሐዋላ ተመልሶ ወደ አገሪቱ መግባቱ ተጠቅሷል፡፡

    ጥናቱን ያካሄደው የማሳቹሴትስ ዩኒቨርሲቲ የፖለቲካል ኢኮኖሚ ምርምር አንስቲትዩት እንደሚያብራራው፣ የካፒታል ሽሽትን በሚመለከት ከዚህ ቀደም በተደረጉ ጥናቶች የቀረቡ አኀዞች መሠረታውያኑን የተዛቡ የንግድ ግብይት ሰነዶችን እንዲሁም ሐዋላን ያላካተቱ በመሆናቸው ትክክለኛውን አኀዝ አያመለክቱም፡፡ ከዚህ ቀደም የተደረጉ ጥናቶች ከአንድ አገር በሚወጣውና በሚገባው የካፒታል ፍሰት መጠን መካከል ያለውን ልዩነት መሠረት አድርገው ይቀርቡ የነበሩ በመሆናቸው፣ ኦፊሴላዊ ባልሆነ መንገድ በመካሄድ ከሰሐራ በታች ባሉ አገሮች ቁልፍ ሚና ያላቸውን የሐዋላና አግባብነት የጎደላቸው የግብይት ሰነዶችን በካፒታል ፍሰቱ ውስጥ አለማካተት የቀደምት ጥናቶች ደካማ ጎን መሆኑን ተቋሙ በሪፖርቱ አመላክቷል፡፡
    http://www.ethiopianreporter.com/news/293-news/8384-------15----.html


    አቶ ጌታሁን ካሣ፣ በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የሰብዓዊ መብት ማዕከል መምህር
    አቶ ጌታሁን ካሣ በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የሰብዓዊ መብት ማዕከል መምህር ናቸው፡፡
    የትግራይ ብሔራዊ ክልል የፍትሕ ቢሮ ኃላፊ፣ የሰብዓዊ መብት ኮሚሽን ዋና ሥራ አስፈጻሚ፣ እንዲሁም የሕገ መንግሥት አጣሪ ጉባዔ አባል በመሆንም ለሁለት የሥራ ዘመኖች አገልግለዋል፡፡ በመቀሌ ዩኒቨርሲቲ የሕግ ትምህርት ቤትም በመምህርነት ሠርተዋል፡፡ በሕግ የመጀመሪያ ዲግሪያቸውን ከአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ፣ የሁለተኛ ዲግሪያቸውን ደግሞ ከእንግሊዝ ኩዊንስ ዩኒቨርሲቲ ያገኙ ሲሆን፣ በአሁኑ ወቅት ከአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የሰብዓዊ መብት ማዕከል በሰብዓዊ መብት ዙሪያ የፒኤችዲ ምርምራቸውን በመሥራት ላይ ይገኛሉ፡፡ ሰለሞን ጎሹ በዳኝነት ነፃነትና በሕገ መንግሥታዊ ትርጉም ላይ አነጋግሯቸዋል፡፡

    ሪፖርተር፡- በኢትዮጵያ የፍትሕ አስተዳደር ውስጥ ዳኞች ምን ዓይነት ሚና ነው ያላቸው?

    አቶ ጌታሁን
    ፡- ከ1948 ዓ.ም ጀምሮ ያሉትን ሕገ መንግሥቶች ወይም ከዚያ በፊት የነበሩትን ሁኔታዎች ስንመለከት የዳኝነት ተቋማት ሥራ በዋነኛነት በሚነሱ ጉዳዮች ላይ የሁለት ወገኖችን ክርክርና ማስረጃ በመመልከትና በማገናዘብ ውሳኔ መስጠት ነው፡፡ የመንግሥት አደረጃጀትን በዴሞክራሲያዊ ሥርዓት ውስጥ በሥልጣን ክፍፍል መርህ ስናይ ግን በሦስት እንከፍላለን፡፡ ሕግ አውጪው፣ ሕግ ተርጓሚውና ሕግ አስፈጻሚው ይኖራሉ፡፡ በአገራችንም እነዚህ የመንግሥት አካላት አሉን፡፡ አንዱ በአንድ ወቅት ከነበረው የሚለይበት ሁኔታ ይኖራል፡፡ የተለያዩ ገጽታዎችም አሏቸው፡፡ ለምሳሌ የተጻፈ ሕገ መንግሥት ከኖረን ጊዜ ጀምሮ ያለውን ብንመለከት የዳኝነትና የሕግ አስፈጻሚነት ሥልጣን በአንድ አካባቢ ተደራርቦ የምናገኝበት ሁኔታ ነበር፡፡ አሁን ባለው ሕገ መንግሥት ለመለያየት ተሞክሯል፡፡ ዋነኛው የዳኞች ሚና ሕግን በመተርጎም ውሳኔዎችን ማስተላለፍ ነው፡፡ ውሳኔዎቹ የሚተላለፉት ለሁለቱ ተከራካሪ ወገኖች ብቻ ሳይሆን በሕግ አውጪውና በሕግ አስፈጻሚው ሥልጣን ላይ ገደብ የሚያስቀምጡ መሆን አለባቸው፡፡

    አንዱ የመንግሥት አካል ሌላኛውን ሊቆጣጠረው ይገባል፡፡ የመንግሥት የሥልጣን አጠቃቀም የተወሰነና የተገደበ መሆኑን ሊያረጋግጡ ይገባል፡፡ የፌዴራሉና የክልል ሕገ መንግሥቶች ማንኛውም በዳኝነት የሚታይ ጉዳይ ሁሉ የፍርድ ቤቶች ሥልጣን መሆኑን ያረጋግጣሉ፡፡ ሕገ መንግሥቱ ከተመሠረተባቸው መርሆዎች አንዱ የሕግ የበላይነት ነው፡፡ ለሁሉም ወገኖች እኩል ተፈጻሚነት ባለው ሕግ መመራትን ይጠይቃል፡፡ አከራክሮ መወሰን ብቻ ሳይሆን አንድ አሠራር የሚያመጣው ውጤት በሕግ የተመሠረተና የሚገዛ እንዲሆን አስተዋጽኦ ማበርከት ከዳኞች ይጠበቃል፡፡

    ሪፖርተር፡- የዳኝነት ሥርዓቱ ከበርካታ አቅጣጫዎች ተግዳሮቶች እንዳሉት ይገለጻል፡፡ በዋነኛነት የሕገ መንግሥት ትርጉም ለፌዴሬሽን ምክር ቤት መሰጠቱና የሕገ መንግሥት ትርጉም የተፈጻሚነት ወሰን ላይ ግልጽ ገደቦች አለመኖራቸው የዳኝነት አካሉን ሥራ እየጎዳው ነው የሚል ቅሬታ ይቀርባል፡፡

    አቶ ጌታሁን
    ፡- የሕግ የበላይነት አንዱ መገለጫ ሕገ መንግሥታዊነትን መወሰን ነው፡፡ ይኼ ሥልጣን የማን መሆን አለበት የሚለው በእኛ አገር ከ1948 ዓ.ም ጀምሮ የተለያዩ አቋሞች አሉ፡፡ ለምሳሌ የኢሕዲሪ ሕገ መንግሥት ሕገ መንግሥቱን የመተርጎም ሥልጣን የመንግሥት ምክር ቤት እንደሆነ ይደነግጋል፡፡ አሁን ሕገ መንግሥት የመተርጎም ሥልጣን የፌዴሬሽን ምክር ቤት ነው፡፡ የሌሎች አገሮችን ልምድ ካየን በአጠቃላይ ሦስት ዋና ዋና ልምዶች ነው ያሉት፡፡ ሕገ መንግሥትን የመተርጎም ሥልጣን ትልቅ ዋጋ ይሰጠዋል፡፡ ምክንያቱም የአንድ ሥርዓትን የዴሞክራሲ ሒደት ለማጠናከርና መሠረት ያለው ዴሞክራሲያዊ ሥርዓት እንዲኖር ለማድረግ ከምታደርጋቸው ጥረቶች አንዱ ሕገ መንግሥታዊ ጉዳዮች እንዴት ይዳኛሉ የሚለውን ጥያቄ በአጥጋቢ ሁኔታ መመለስ ሊሆን ይገባል፡፡ ለምሳሌ በአሜሪካ ይህ ሥልጣን የጠቅላይ ፍርድ ቤቱ ነው፡፡ በሕግ አውጪው የወጣ ሕግ ወይም በሥራ አስፈጻሚው የተወሰደ ዕርምጃና ውሳኔ ሕገ መንግሥታዊነት ጥያቄ ከተነሳበት ሥልጣኑ የጠቅላይ ፍርድ ቤቱ ነው፡፡ ወደ ሌሎች አገሮች ስንሄድ ሕገ መንግሥታዊ ፍርድ ቤት ያላቸው አሉ፡፡ ከዚያም ካለፍን እንደኛ አገር የዳኝነት ተቋም ባልሆነ አካል ሕገ መንግሥታዊነት እንዲታይ የሚደረግበት ሁኔታ አለ፡፡ አገሮቹ የተለያዩ ልምዶችን የሚከተሉት ምክንያት የአገሮቹ ማኅበራዊ፣ ፖለቲካዊ፣ ባህልና ልምዶች የተለያዩ ስለሆነ ነው፡፡ የአንዱ ለሌላው የግድ አግባብነት ይኖረዋል ብለን መናገር አንችልም፡፡

    በማንኛውም አገር ሥርዓት ውስጥ በብዙኀን ድምፅ የተመረጠ መንግሥትም እንኳን ቢሆን ሕገ መንግሥቱን መተርጎም በተመለከተ ሊነኩ የማይገባቸው መሠረታዊ መርሆዎች አሉ፡፡ ሕገ መንግሥቱን መተርጎም ያለበት ነፃና ገለልተኛ የሆነ አካል ነው፡፡ በርካቹ ፍርድ ቤቶች ገለልተኛና የፖለቲካ አቋም የሌላቸው በመሆናቸው ሕገ መንግሥት የመተርጎም ሥልጣን ሊሰጣቸው ይገባል ይላሉ፡፡ ሌሎች ደግሞ ፍርድ ቤቶች ሕገ መንግሥትን የመተርጎም ሥልጣን ከተሰጣቸው የሕዝብ ውክልናና ምርጫ ባለው ተቋም የወጡ ሕጎችን ፍርድ ቤቶች ሕገ መንግሥታዊ አይደሉም የሚሉ ከሆነ ዴሞክራሲያዊ አይደለም በማለት ይከራከራሉ፡፡

    ምክንያታቸው ደግሞ ዳኛ የተመረጠ፣ የሕዝብ ውክልና ያለውና በዴሞክራሲያዊ ሒደት የመጣ ስላልሆነ የዴሞክራሲ ሥርዓቱን ያዛባል የሚል ነው፡፡ ዳኞች ሕገ መንግሥቱን ይተርጉሙ የሚሉት አካላት በብዙኀን ድምፅ የተመረጠው አካል የሁሉም ዜጎች ድምፅ የለውም የሚል ክርክር ያቀርባሉ፡፡ የአናሳዎችን መብት ለማስከበር ገለልተኛ የሆነውና የፖለቲካ ዓላማ የሌለው ፍርደ ቤት የተሻለ ነው በሚል ይሟገታሉ፡፡ በእኛ አገር የፌዴሬሽን ምክር ቤት ሕገ መንግሥቱን ለመተርጎም ለምን ተመረጠ የሚለውን ጥያቄ ስናይ የተለያዩ ምክንያቶችን እናገኛለን፡፡ ሕገ መንግሥቱ የብሔር፣ ብሔረሰቦችና ሕዝቦች ሉዓላዊነት መገለጫ መሆኑን ይገልጻል፡፡ ይኼንን ሕገ መንግሥት ደግሞ መተርጎም ያለበት ባለቤት የሆነው አካል ነው፡፡ የፌዴሬሽን ምክር ቤት ደግሞ የብሔር፣ ብሔረሰቦችና ሕዝቦች ተወካይ ነው፡፡ በእርግጥ በሕገ መንግሥት ማርቀቅ ሒደት ወቅት በነበረው ውይይት ሕገ መንግሥታዊ ፍርድ ቤት ይኑር የሚል ሐሳብም ተነስቶ እንደነበር የሕገ መንግሥቱ ቃለ ጉባዔ ያሳያል፡፡

    ሕገ መንግሥቱ በሕግ የበላይነት፣ በእኩልነትና የተዛቡ ግንኙነቶችን በማስተካከል መርህ ነው የተረቀቀው፡፡ እነዚህን መርሆዎች ተግባራዊ ማድረግ ነው ዋናው ነገር፡፡ የዳኝነት ነፃነትን በግልጽ ይደነግጋል፡፡ ይኼን መሬት ላይ የሚወርድ እውነታ ማድረግ ያስፈልጋል፡፡ በአንድ ወገን የፌዴሬሽን ምክር ቤት የፖለቲካ ዓላማ አለው፡፡ በአገሪቱም የአንድ ፓርቲ የበላይነት የሚታይበት የፖለቲካ ሥርዓት አለ፡፡ ስለዚህ የፌዴሬሽን ምክር ቤት ነፃ ሆኖ የራሱ ተቋማት የሆኑትን ሕግ አስፈጻሚ ሕግ አውጪውን አካል ውሳኔዎችን ተመልሶ ሕገ መንግሥታዊ አይደሉም ለማለት አቅም የለውም የሚል መከራከሪያ ይቀርባል፡፡ ይኼ ሁኔታ በሕገ መንግሥቱ የተቀመጡትን ዓላማዎች በሚገባ ተግባራዊ እንዳይሆኑ እንደሚያስቸግርና የአናሳዎች ድምፅ እንዳይሰማ ያደርጋል የሚል ቅሬታም የሚያቀርቡ አሉ፡፡ በሌላ ወገን የፌዴሬሽን ምክር ቤት የብሔር ብሔረሰቦች ተወካይና የሉዓላዊነታቸው መገለጫ በመሆኑ ሕገ መንግሥቱን መተርጎሙ ትክክል ነው በማለት የሚቀርብ ክርክር አለ፡፡

    እነዚህ ሁለት ወገኖች ባለፉት 18 ዓመታት ያለማቋረጥ ተከራክረዋል፡፡ ነገር ግን ሊያነጋግር የሚገባው የፌዴሬሽን ምክር ቤት የሥልጣን ገደብ ነው፡፡ በሕግ አውጪው የሚወጡ ሕጎችን ብቻ ነው የሚመለከተው? ወይስ የሕግ አስፈጻሚው ውሳኔዎችንም ይመለከታል? የሚለው ላይ ሕገ መንግሥቱ የግልጽነት ጉድለት አለው፡፡ እዚህ ላይ ሁለት ዓይነት አስተሳሰብ አለ፡፡ በአንድ በኩል የፌዴሬሽን ምክር ቤት የሕግ አውጪውንም ሆነ የሕግ አስፈጻሚውን ውሳኔዎች ማየት ይችላል የሚል አስተሳሰብ አለ፡፡ በሌላ በኩል ደግሞ የፌዴሬሽን ምክር ቤት ሕገ መንግሥታዊነትን ነው የሚመለከተው እንጂ መተርጎምንና ተግባራዊ ማድረግን ጠቅልሎ የመውሰድ ሥልጣን አልተሰጠውም የሚል አስተሳሰብ አለ፡፡

    ሪፖርተር፡- ሥልጣን ለፌዴሬሽን ምክር ቤት ለምን ተሰጠ ከሚለው በተጨማሪ፣ የምክር ቤቱ አባላት የክልል ምክር ቤት አባል መሆናቸውና በተቋሙ አደረጃጀትና የሥራ ጊዜያት ላይ ብዙ ቅሬታዎች ይሰማሉ፡፡

    አቶ ጌታሁን
    ፡- በኢትዮጵያ የሕገ መንግሥት ትርጉም የሚሰጠው ዳኝነት በሌለው ተቋም ነው፡፡ ይኼ ከሌሎች አገሮች የተለየ ነው፡፡ የተለየ መሆኑ በራሱ ችግር አይደለም፡፡ ተቋሙ ምን ያህል ገለልተኛ በመሆን የሕግ አስፈጻሚውንና የሕግ አውጪውን የሥልጣን ገደብ ማስቀመጥ ይችላል የሚለው ነው ትልቅ ተግዳሮት የሚሆነው፡፡ ከተቋማዊ ብቃት አንፃር የሚነሱት ቅሬታዎች አስተዳደራዊ ዕርምጃዎችን በመውሰድ የሚስተካከሉ ናቸው፡፡ ነገር ግን ከጽንሰ ሐሳብ አንፃር የሥልጣን ገደብ ለማድረግ የፌዴሬሽን ምክር ቤት ይችላል ወይ የሚለው ጥያቄ ወሳኝ ነው፡፡ የፌዴሬሽን ምክር ቤት እንደ ዳኝነት አካሉ ገለልተኛ መሆን አይችልም የሚል ጥያቄ አለ፡፡ ገደብ ማድረግ የማይችል ከሆነ ሕግ አውጪውና ሕግ አስፈጻሚው የሚፈልጉትን  መሥራት ይችላሉ፡፡ የሕግ የበላይነት (Rule of Law) ማስፈን ይቀርና በሕግ መግዛት (Rule  by Law) ይጀመራል ማለት ነው፡፡

    አንዳንድ አገሮች የሕግ ረቂቅ ለሚቀርበው አካል ያቀረቡት ረቂቅ ከሕገ መንግሥቱና ከሰብዓዊ መብቶች መርሆዎች ጋር የሚስማማ ስለመሆኑ (Compatibility Statement) እንዲያቀርቡ ያስገድዳሉ፡፡ ይኼ ተግባር በእኛ አገር ስለመኖሩ አላውቅም፡፡ የፌዴሬሽን ምክር ቤት የአመራረጥና የአወካከል ሥርዓቱንም ስንመለከተው ሕገ መንግሥቱ የመሠረተውን የሥልጣን ክፍፍልና መለያየት መርህ ሊጣረስ ይችላል የሚል አስተያየት አለ፡፡ ይኼ በአግባቡ መታየት አለበት፡፡ በተጨማሪም የፌዴሬሽን ምክር ቤት የሕገ መንግሥት አጣሪ ጉባዔ በዓመት ስንት ጊዜ ይሰበሰባል? እስካሁን ለምን ያህል ጉዳዮች ውሳኔ ሰጥቷል? ውሳኔ የሚሰጥበት ሥነ ሥርዓት ምን ይመስላል? የሚለውን ካነሳን አሁንም መመለስ ያለባቸው በርካታ ነገሮች መኖራቸውን ያሳያል፡፡ 

    ሪፖርተር፡- ከ18 ዓመታት በፊት ሕገ መንግሥቱን በዳኞች መተርጎሙ ካልተመረጠባቸው ምክንያቶች አንዱ ገዥው ፓርቲ በዳኞች አቅምና የፖለቲካ ገለልተኛነት ላይ የነበረው አለመተማመን ይገኝበታል፡፡ ከእነዚህ ዓመታት በኋላ አሁንም ዳኞች ስላለባቸው ውስጣዊና ውጫዊ ጫናዎች እየተነገረ ነው፡፡

    አቶ ጌታሁን
    ፡- ነፃና ጠንካራ የዳኝነት አካል ከሌለ የሕገ መንግሥቱ ዋነኛ መርህ የሆነው የሕግ የበላይነት ትርጉም አይኖረወም፡፡ የዳኝነት ነፃነትና ዳኞች በሕግ ብቻ ተመሥርተው እንዲሠሩ ሕገ መንግሥታዊ ማረጋገጫ አለ፡፡ የዳኝነት አስተዳደሩም በሥራ አስፈጻሚው ወይም በሌላ አካል ሳይሆን ዳኞች በብዛት በሚወከሉበት የዳኞች አስተዳደር ጉባዔ እንዲሆን ተደርጓል፡፡ እነዚህ መሠረቶች ተጥለዋል፡፡ ሆኖም ከዚያ በኋላ ከወጡ ዝርዝር ሕጎችና ከተግባር ጋር ሁኔታውን መመልከት ይኖርብናል፡፡ የዳኝነት ነፃነት ሁለት ገጽታዎች አሉት፡፡ እነዚህም ተቋማዊና ግለሰባዊ ነፃነት ናቸው፡፡ ተቋማዊ ነፃነት ከሕግ አውጪው፣ ከሕግ አስፈጻሚውና ከሌላ ወገን ተፅዕኖ ውጪ መሆንን፣ አስተዳደራዊ ነፃነት መጎናጸፍንና የፋይናንስ ነፃነትን ይጨምራል፡፡

    የአቅም ግንባታ ሚኒስጼር በ1997 ዓ.ም. ባስጠናው ጥናት፣ የፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤትና የካናዳው ሲዳ ባስጠኑት ጥናት፣ በዓለም ባንክ ጥናትና በሌሎችም በርካታ ጥናቶች ስንመለከት የዳኝነት ነፃነትና ብቃት ላይ አሁንም መሠራት ያለባቸው በርካታ ነገሮች መኖራቸውን ይጠቁማሉ፡፡ የቀድሞው ጠቅላይ ሚኒስትር ዳኞችን ሲያናግሩ ያነሷቸው በርካታ ጥያቄዎች አሉ፡፡ ከእነዚህ ውስጥ አንዱ ፍርድ ቤቶች ከመንግሥት ተገቢውን ትኩረት አላገኙም የሚል ነበር፡፡ በዳኞች አሿሿም ላይም ችግር መኖሩ ተጠቁሟል፡፡ እርግጥ ከዚያ በኋላ የዳኞችን አሿሿም በማስተካከል ረገድ መንግሥት አንዳንድ ነገሮችን አድርጓል፡፡ ለምሳሌ የሥልጠና ማዕከሎችን ከፍቷል፡፡ የሕግ ትምህርት ቤቶች ተስፋፍተዋል፡፡ ከቅርብ ጊዚያት ወዲህ ደግሞ ከዳኞች አስተዳደር ውጪ ያሉ አካላትን ተሳትፎ የማረጋገጥ ጥረቶች አሉ፡፡ እነዚህ የራሳቸው አስተዋጽኦ አላቸው፡፡ ይሁንና እየወጡ ባሉ ሕጎች በአስተዳደራዊ ችሎቶች የዳኝነትን ሥልጣንን የመቀነስና የመጋፋት ነገር ታይቷል የሚል ሐሳብ አለ፡፡ የዳኝነት ተቋሙ ራሱ በውስጣዊ ምክንያቶቹ ሥልጣኑን አሳልፎ ሰጥቷል የሚልም አስተያየት አለ፡፡ ሕገ መንግሥቱን የመተርጎም ሚና ስለሌለው የዳኝነት አካሉ ተፈጥሯዊ የሆነውን የሕግ አውጭውንና የሕግ አስፈጻሚውን ሥልጣን የመገደብ ሚናውን አልተወጣም የሚል ክርክርም ይነሳል፡፡

    ሪፖርተር፡- በቅርቡ በአዲሱ ጠቅላይ ሚኒስትር አቅራቢነት ፓርላማው የአዳዲስ ዳኞችን ሹመት አፅድቋል፡፡ ከ18 ዓመታት በፊት ይነሳ የነበረው የዳኞች ወጣት መሆን፣ ከፖለቲካ ሥርዓቱ ጋር ያላቸው ቁርኝትና የዜጎች ንቁ ተሳትፎ በዕጩዎች መረጣ ላይ አለመኖር ግን አሁንም እየተነሳ ነው፡፡

    አቶ ጌታሁን
    ፡- የዳኞች አመራረጥና ግልጽነት ላይ ያለው ጥያቄ ይታወቃል፡፡ ጥናቶቹም ይኼንን ይጠቁማሉ፡፡ እነዚህ ጥያቄዎች በዝምታ ሊታለፉ አይገባም፡፡ የዳኝነት ተቋም በሕዝብ ዓይን በሁለት ነገሮች ነው የሚመዘነው፡፡ አንደኛው እይታ ነው፡፡ ሁለተኛው ተጨባጩ እውነታ ነው፡፡ በእይታም እንኳን ቢሆን የሕዝብ አመኔታን የማያተርፍ የዳኝነት ተቋም ከሆነ የምንገነባው ጉዳት አለው፡፡ እውነት ነው አይደለም የሚለውን በማስረጃ ማረጋገጥ አልችልም፡፡ የመንግሥት አካል የሆነው የአቅም ግንባታ ሚኒስቴር ያስጠናው ጥናት ራሱ ይህን ጥያቄ ያነሳል፡፡ ሌሎችም ጥናቶችና የግለሰብ አስተያየቶች ይህንኑ ይደግማሉ፡፡ እነዚህ ሁሉ ነገሮች መሠረት አልባ ናቸው ማለት ያስቸግራል፡፡ ልክ ናቸው ለማለት ደግሞ ማስረጃ የለኝም፡፡

    ሪፖርተር፡- ባለፉት ዓመታት በኦሮሚያና በትግራይ ብሔራዊ ክልላዊ መንግሥታት በሙስና ምክንያት የተነሱትን በመቶዎች የሚቆጠሩ ዳኞች ጨምሮ፣ በተለያዩ ቦታዎችና ጊዜያት ዳኞች በጅምላ መነሳታቸው ዳኞች ካላቸው የዕድሜ ልክ የሥራ አገልግሎት ጥበቃ ጋር እንዴት ይታያል? ይህስ መጀመርያም ጥያቄ ከሚነሳበት የአመራረጥና የአሿሿም ችግር ጋር አይገናኝም ወይ?

    አቶ ጌታሁን
    ፡- የዳኝነት ነፃነት ከተጠያቂነት ጋር የተያያዘ ነው፡፡ ነፃ የሆነ ዳኛ በሥራ ላይ ደግሞ የሚጠየቅ ነው፡፡ ዳኞች ከሥራ የተነሱት በሚያስጠይቃቸው ነገር ከሆነ ትክክል ነው፡፡ የዳኞች አስተዳደር ጉባዔዎች አንዱ ሥራቸው ይህ ነው፡፡ ለዳኞች ነፃነት የተሰጠው የፍትሕ ሥራቸውን በአግባቡ እንዲወጡ ስለሆነ አጥፍተው ሲገኙ የሚጠየቁበት አግባብ ሊኖር ይገባል፡፡ ነገር ግን ይህ የተጠያቂነት ሥርዓት ዳኞችን ለማስጠንቀቅ ወይም የሰጡትን ውሳኔ መሠረት የሚያደርግ ከሆነ አደገኛ ይሆናል፡፡ ምክንያቱም የዜጎችንም እይታ በጣም ስለሚጎዳ፡፡ ዳኞቹ የተባረሩት ባለባቸው የሥነ ምግባር ችግርና የብቃት ማነስ ከሆነ ጥሩ ነው፡፡ ነገር ግን ዳኞች የተባረሩት ሌሎች ሰዎችን ስላላስደሰቱ ነው በሚል ከሆነ ይህ ሥርዓቱን በአጠቃላይ ጥያቄ ምልክት ውስጥ የሚያስገባ ነው የሚሆነው፡፡

    ሪፖርተር፡- በየጊዜው እየተቋቋሙ ያሉ አስተዳደራዊ ችሎቶች የዳኝነቱን ሥልጣን እየሸረሸሩት ነው የሚል ቅሬታ ይቀርባል፡፡ በተጨማሪም አንዳንድ ሕጎች ለዳኞች ይግባኝ የማየትና ውሳኔዎችን የመከለስ ሥልጣን ይከለክላሉ፡፡

    አቶ ጌታሁን
    ፡- ለአስተዳደራዊ ችሎቶች የዳኝነት ሥልጣን መስጠት የቅርብ ጊዜ ልምድ አይደለም፡፡ የኢትዮጵያም ብቻ ልምድ አይደለም፡፡ የበርካታ አገሮች ልምድ ነው፡፡ ዋነኛው መታየት ያለበት ጥያቄ ዓላማው ለምንድን ነው? የሚለው ነው፡፡ ዓላማው የዳኝነትን ሥልጣን ለመቀነስ ከሆነ በሌላ በር ዞሮ ሕገ መንግሥታዊ ድንጋጌውን መወሰድ ይሆናል፡፡ በእኛ አገር ለምሳሌ የሲቪል ሰርቪስ ሠራተኞች ጉዳይ በሲቪል ሰርቪስ ኮሚሽን ውስጥ በሚቋቋም ችሎት ድሮም ይታይ ነበር፡፡ ነገር ግን ይግባኝ ወደ ፍርድ ቤት ማለት ይቻላል፡፡ አስተዳደራዊ ችሎቶች አስፈላጊ ናቸው፡፡ አንደኛ ሁሉም ጉዳዮች ወደ ፍርድ ቤት ቀርበው ሊታዩ አይገባም፡፡ ዳኞች የቴክኒክ ጉዳዮች ዕውቀት ላይኖራቸው ስለሚችል በባለሙያ ቢታዩ ጥቅም አለው፡፡ ሆኖም ይህ ለአስተዳደራዊ አካላት የተሰጠ የዳኝነት ሥልጣን ቁጥጥር ሊደረግበት ይገባል፡፡ ይህ ደግሞ ሊፈጸም የሚገባው ወደ መደበኛ ፍርድ ቤት ሰንሰለት በመዘርጋት ነው፡፡ አሁን አንዳንድ ሕጎች የአስተዳደራዊ ችሎቶች ውሳኔ በፍርድ ቤት አይታይም የሚል አንቀጽ እየያዙ ነው፡፡

    ለምሳሌ የኪራይ ቤቶች አስተዳደር አዋጅ፣ የሊዝ አዋጅ፣ የጉምሩክ ሠራተኞች አስተዳደር ደንብ የመሳሰሉ አዋጆች ላይ የሚቀርበው የዳኝነት ሥልጣኑን የመቀነስ አዝማሚያ አላቸው የሚለው ቅሬታ ምክንያታዊ ነው፡፡ የሕገ መንግሥቱን የሥልጣን ክፍፍል መርህ የሚቃረን ነው፡፡ የሊዝ አዋጅ የከተማ ቦታ ማስለቀቅ ይግባኝ ሰሚ ችሎት አቋቁሟል፡፡ ይግባኝ ሰሚ ችሎቱ መመልከት የሚችለው ግን የገንዘብ መጠኑን ብቻ መሆኑን ሕጉ ይገልጻል፡፡ አላግባብ ነው የተነጠቅኩት የሚል ሰው የት ቦታ ይደመጣል? የመንግሥት ቤቶች አስተዳደር ኤጀንሲ ግዴታውን ያልተወጣ ተከራይ አስወጥቻለሁ ይላል፡፡ ግዴታዬን ተወጥቻለሁ፤ ያልተወጣሁት ግዴታ የለም ቢል የት ነው የሚሄደው? በሙስና ተጠርጥሮ የተሰናበት ሠራተኛ በፍርድ ቤትም ቢሆን ጉዳዩ ሊታይ አይችልም ካልን ሙስናን መዋጋት በአማራጭነት ሊቀመጥ የሚችል ጉዳይ አይሆንም፡፡ ስለዚህ ለአስተዳደራዊ አካላት የዳኝነት ሥልጣን የመስጠት ግንዛቤ እንደገና ደግሞ ማየት ያስፈልጋል የሚል ሐሳብ አለኝ፡፡

    ሪፖርተር፡- መንግሥት የዳኝነት ሥልጠና ማዕከል በዳኝነት አገልግሎት ላይ ለውጥ ማምጣቱን እየገለጸ ነው፡፡ ይሁንና አንዳንድ ሠልጣኞች ሥልጠናው በሕግ ትምህርት ቤት የተሰጡትን ትምህርቶች ከፖለቲካ ሥርዓቱ ጋር የማዋሀድ ሥራ የሚሠራበት ተደጋጋሚ ሒደት ነው በሚል ቅሬታ ያቀርባሉ፡፡

    አቶ ጌታሁን
    ፡- የሥልጠና ተቋማቱ ጠቃሚ ናቸው፡፡ ይዘቱና የአሰጣጥ ሒደቱን መገምገም ከጀመርክ የእኛም ትምህርት እንደዚያው መታየት አለበት፡፡ ምን ያህል አስፈላጊ ነው? ድግግሞሽ የለበትም ወይ? በየጊዜው ከሚታዩት ሁኔታዎችና ለውጦች ጋር አብሮ የሚሄድ ነው ወይ? የሚለውን ጥያቄ ካነሳን ለሁሉም ይሠራል፡፡ ይሁንና የዳኝነት ማሠልጠኛ ተቋማት የሚሰጡት ትምህርት በየጊዜው እየተፈተሸና እየተሻሻለ ሊሰጥ ይገባዋል፡፡ ተቋማቱ ለጠንካራና ነፃ የዳኝነት አካላት ግንባታ አስተዋጽኦ ማበርከት አለባቸው፡፡

    ሪፖርተር፡- የተጠቃለለ የማስረጃ ሕግ አለመኖሩና የወንጀል ሥነ ሥርዓት ሕጉ አለመሻሻል ዳኞች ከሌሎች የፍትሕ አካላት ጋር ያላቸውን ግንኙነት እየጎዳው ነው በሚል የሚተቹ አሉ፡፡

    አቶ ጌታሁን
    ፡- የተሟላ ሕግ ያስፈልጋል፡፡ ብቃት ያለው ዳኛ፣ ነፃ ፍርድ ቤትና አመኔታ ያለው የፍትሕ ሥርዓት ለመገንባት አስፈላጊ ነው፡፡ የማስረጃ ሕጉም ሆነ የወንጀል ሥነ ሥርዓት ሕጉ ተሟልቶ ተግባር ላይ ቢውል የፍትሕ ሥርዓቱን የተሟላ ያደርገዋል፡፡ የሕጎቹ አለመሟላት የፈጠረው ተፅዕኖ ምን እንደሆነ ግን ከጉዳይ ጉዳይ ስለሚለያይ ማጠቃለያ መስጠት ይከብደኛል፡፡ ሕጎቹ በረቂቅነት ደረጃ ረጅም ጊዜ እንደሆናቸው ግን አውቃለሁ፡፡ የተሻለ ትኩረትም ማግኘት ያለባቸው ይመስለኛል፡፡

    ሪፖርተር፡- ዳኞች ሲባረሩ በሙስና ምክንያት መባረራቸው ነው የሚጠቀሰው፡፡ የዳኞች ደመወዝ፣ ጥቅማ ጥቅምና የተመቻቸ የሥራ አካባቢ አለመፈጠሩ ለአገልግሎቱ መዳከም ምን ያህል ምክንያት ይሆናል?

    አቶ ጌታሁን
    ፡- ዳኞቹ በምን ምክንያት እንደተገለሉ የእያንዳንዱን ዳኛ ጉዳይ ማየት ያስፈልጋል፡፡ ነገር ግን ዳኞቹ በሚያቀርቧቸው ሪፖርቶችና ከቀድሞው ጠቅላይ ሚኒስትር ጋር ሲወያዩ በርካታ ነገሮች እንዳልተሟሉላቸው ገልጸዋል፡፡ ደመወዝ፣ የሥራ ቦታ ምቹነት፣ ወዘተ ተጠቅሰዋል፡፡ እነዚህን አለማሟላት በዳኝነት ሥርዓቱ ላይ ተፅዕኖ ያሳድራል፡፡

    ሪፖርተር፡- በምዕራብ አገሮች ያለውን የዳበረ የዳኞችና የሕግ ምሁራንን በጎ ግንኙነት ትተን በአፍሪካ ደረጃ እንኳ እንደ ደቡብ አፍሪካና ጋና ያሉ አገሮች ውስጥ የሕግ ምሁራኑ ሥራዎች በዳኞች ውሳኔ ላይ ተፅዕኖ ሲያደርጉ ይታያል፡፡ በኢትዮጵያ ግን ይህ አይታይም፡፡

    አቶ ጌታሁን
    ፡-  የሕግ ትምህርት አጠቃላይ የፍትሕ ሥርዓቱን አጋዥ በሆነ  መልኩ እንዲሰጥ በሚል በአቅም ግንባታ ሚኒስቴር የተጀመረ የማሻሻያ ፕሮግራም እንደነበር አስታውሳለሁ፡፡ የሕግ ትምህርት ለፍትሕ ሥርዓቱ በምርምር፣ በጥናትና የሐሳብ አመንጪ በመሆን ሊያግዝ ይገባል፡፡ አሁን እንደዚያ ዓይነት ተፅዕኖ የለውም ማለት አይቻልም፡፡ ዳኞቹ እኮ ከሕግ ትምህርት ቤቶች ነው የሚወጡት፡፡ ነገር ግን አንዳንድ ሁኔታዎች ላይ አስተያየትን ያለማድመጥ ወይም የመቀየም ልምድ አለ፡፡ በዚህ ምክንያት በቂ አስተዋጽኦ አላደረጉ ይሆናል፡፡ ትችትን የለውጥና የዕድገት መነሻ አድርጎ ማሰብ ያስፈልጋል፡፡ በተሰጡ ውሳኔዎች ላይ ትችቶች ቢቀርቡና የጎደሉ ነገሮች ቢነገሩ አጠቃላይ ሥርዓቱን ለማሳደግ አስተዋጽኦ ይኖረዋል፡፡

    ሪፖርተር፡- አዋጅ ቁጥር 250 እና 251 የዳኝነት አካሉን ተፈጥሯዊ ሥልጣን ሁሉ ወስደዋል፡፡ ሕገ መንግሥታዊ አይደሉም በሚል ቅሬታ የሚያቀርቡ ምሁራን አሉ፡፡

    አቶ ጌታሁን
    ፡- የፌዴሬሽን ምክር ቤቱንና የሕገ መንግሥት አጣሪ ጉባዔውን ሥልጣን የሚወስኑ አዋጆች በሕግ አውጪው የሚወጡ ሕጎችን ሕገ መንግሥታዊነትን የመወሰን ሥልጣን የፌዴሬሽን ምክር ቤት መሆኑን ያሳያሉ፡፡ ነገር ግን ከዚያ ውጪ ያሉ በሕግ አስፈጻሚው የሚሰጡ ውሳኔዎችን ሕገ መንግሥታዊነት የመወሰን ሥልጣን ግን በእነዚህ አዋጆች ተወስዶባቸዋል ከማለት ይልቅ፣ ፍርድ ቤቶቹ ራሳቸው ሥልጣን የለንም ብለው ማሰባቸው ነው ከባድ ችግር፡፡ በሁለቱ አዋጆች ላይ የሚነሳው ጥያቄ ተገቢ ቢሆንም የዳኞቹ አመለካከት ይበልጥ ያሳስባል፡፡

    ሪፖርተር፡- ከዳኝነት ነፃነቱና ከሕገ መንግሥት አተረጓጎም ጋር በተገናኘ ከሕጉ የሚመነጨውን ችግር ለመቅረፍ የሕገ መንግሥት ማሻሻያ የሚጠይቁ በርካታ ምሁራን አሉ፡፡ ሆኖም ገዥው ፓርቲ ሕገ መንግሥታዊ ማሻሻያን በበጎ ጎኑ አያየውም፡፡

    አቶ ጌታሁን
    ፡- ሕገ መንግሥት አንዱ መገለጫ ባህሪው ቋሚነት ነው፡፡ በየጊዜው በጥቃቅን ነገሮች ሁሉ ሕገ መንግሥትን ማሻሻል ብዙ ቦታ የሚደገፍ አይደለም፡፡ ሕገ መንግሥትን ማሻሻል እንደ መደበኛ ሕጎች ማሻሻል መታየት የለበትም፡፡ ይህ የሕገ መንግሥቱን ዘላቂ ሰነድነት ጥያቄ ውስጥ ያስገባል፡፡ ነገር ግን የሕገ መንግሥቱን ዋነኛ መርሆዎች ለማሳካት ችግር የሆነን ነገር ማሻሻል ያስፈልጋል፡፡ ሕገ መንግሥቱ የአንድ ፓርቲ ሰነድ ሳይሆን የሕዝብ ሰነድ ነው፡፡ የሕገ መንግሥት ትርጉምን በተመለከተ በድጋሚ ማየቱ አይከፋም ብዬ አስባለሁ፡፡

    በሕዝብ ውይይትና ተሳትፎ እንደመጣ ሰነድ ለሕገ መንግሥቱ ያለውን ክብር ለመቀነስ ሳይሆን ሊያሳካ ያላቸውን ዓላማዎች እንዲያሳካ ከተፈለገ፣ በሕግ አስፈጻሚውና በሕግ አውጪው ላይ ገደብ መጣል የሚችል አካል ለማዋቀር እንደገና ማየት ያስፈልጋል ብዬ እገምታለሁ፡፡ ሆኖም የእኛ የሕገ መንግሥት ማሻሻያ ሥርዓት በጣም ከባድ ነው፡፡ ቢሆንም ሐሳቡን ማንሳቱ ችግር አለበት ብዬ አላስብም፡፡ ምርጫችን እስካሁን ምን ዓይነት ውጤት አስገኝቷል ብለን ማሰብ ያስፈልጋል፡፡ ከሕገ መንግሥት ማሻሻያ ውጪ ያሉትን መፍትሔዎችም አብሮ ማሰብ ያስፈልጋል፡፡ የዳኝነት ሥርዓቱ ራሱን ከመቆጠብ መውጣት ይኖርበታል፡፡ ሕጎቹም በድጋሚ ሊታዩና የሕገ መንግሥቱን የሥልጣን ክፍፍል መርህ እንዳይቃረኑ ጥንቃቄ ማድረግ ያስፈልጋል፡፡ 
    http://www.ethiopianreporter.com/interview/297-interview/8342-2012-11-03-10-09-12.html