Nomonanoto Show

Saturday, September 1, 2012


በሐዋሳ ከተማ የጠቅላይ ሚኒስትር  መለስ ዜናዊ ሕልፈተ ሕይወት ከተነገረበት ቀን ጀምሮ በርካታ ፎቶግራፎች ሲሸጡ የሰነበቱ ሲሆን፣ በሕክምና ላይ እያሉ አስመስለው የተነሱ ፎቶግራፎችን ሲሸጡ የተገኙ ግለሰቦች ደግሞ በፖሊስ ተይዘዋል፡፡ ጠቅላይ ሚኒስትሩ ሆስፒታል ውስጥ ጉሉኮስ ተደርጎላቸው የተነሱ አስመስለው በማሳተም በተለይ መስቀል አደባባይ በሚባለው አካባቢ ፎቶግራፉን በአምስት ብር ሲሸጡ፣ ትክክለኛ መስሎአቸው ነዋሪዎች እየተሻሙ ሲገዙ እንደነበር ለማወቅ ተችሏል፡፡ 

ይሁንና ፖሊስ በደረሰው ጥቆማ መሠረት ሁለት ሰዎች በዚህ ድርጊት  ምክንያት ከቁጥጥር ሥር ሲውሉ፣ ሕገወጥ ፎቶዎችን በማሰራጨት ድርጊት ተጠያቂ ተደርገው በፖሊስ ጣቢያ መታሰራቸውን የሐዋሳ ከተማ ፖሊስ መምርያ አስታውቋል፡፡ 

ስሙን መጥቀስ ያልፈለገ አንድ ፎቶግራፍ ሲሸጥ የነበረ ወጣት ጠቅላይ ሚኒስተሩ በሕክምና ላይ እያሉ የሚያሳየውን ፎቶግራፍ ከየት እንዳገኙት ተጠይቆ፣ ‹‹እኔ ያንን ፎቶ አላገኘሁትም፣ ነገር ግን ሲሸጡ የነበሩት ሰዎች ከኢንተርኔት እንዳገኙት ሰምቻለሁ፤›› በማለት ለሪፖርተር ተናግሯል፡፡ ጠቅላይ ሚኒስትሩ ጉሉኮስ ተሰጥቶአቸው ተኝተው ሲታከሙ የሚያሳየውን ፎቶግራፍ ትክክለኛ መስሎዋቸው እንደገዙ የገለጹት የሐዋሳ ነዋሪ የሆኑት አቶ ዳንጊሶ ተሰማ፣ ‹‹ሐሰተኛ መሆኑን  ባውቅ አልገዛውም ነበር፤›› ብለዋል፡፡

ስለጉዳዩ የሐዋሳ ከተማ ፖሊስ መምሪያ ወንጀል መከላከል የሥራ ሒደት ኃላፊ ኢንስፔክተር ታደሰ በንቲ ተጠይቀው፣ ጠቅላይ ሚኒስተሩ በሕክምና ላይ እያሉ አስመስለው  የተነሱትን ፎቶግራፎች በማተም ሲሸጡ የነበሩ  ሁለት ሰዎች በመናኸሪያ ክፍለ ከተማ ፖሊስ ጣቢያ መታሰራቸውን ጠቁመው፣ ሌሎች ፎቶግራፎችና ፖስተሮችን እየሸጡ በሚገኙት ላይም ክትትል እየተደረገ መሆኑን ለሪፖርተር አስታውቀዋል፡፡ 

በሐዋሳ ከተማ ባለፈው ሳምንት ቅዳሜ  ነዋሪዎች እንዲሁም እሑድ የሲዳማ ብሔረሰብ አባላት በባህላዊ ሥርዓት ሐዘናቸውን በገለጹባቸው ቀናት በርካታ ፎቶ ግራፎችና ፖስተሮች የተሸጡ ሲሆን፣ ሁለቱ ግለሰቦች የጠቅላይ ሚኒስትሩን የተሳሳቱ ፎቶ ሲሸጡ መያዛቸውን የፖሊስ ኃላፊው አስረድተዋል፡፡ 

በሌላ ዜና የሐዋሳ ከተማ ባለሀብቶችና የንግድ ማኅበረሰብ አባላት ሐዘናቸውን በክልሉ ሚዲያና በተለያዩ መንገዶች የገለጹ ሲሆን፣ በአዲስ አበባ መስቀል አደባባይ ለሁለት ቀናት በተደረገው የሐዘን ሥነ ሥርዓት  ላይ፣ እንዲሁም በቀብር ሥርዓት ላይ መገኘታቸውን ለማወቅ ተችሏል፡፡ በደቡብ ክልል የተለያዩ ዞኖችና ልዩ ወረዳዎች ውስጥ የሚገኙ ነዋሪዎች ለጠቅላይ ሚኒስትሩ የተሰማቸውን ሐዘን በባህላዊ ሥርዓት ድንኳን ተክለው ሲገልጹ መሰንበታቸውን ታውቋል፡፡ 
http://www.ethiopianreporter.com/news/293-news/7583-2012-09-01-11-53-49.html
New
August 31 2012-Arrest and abduction have been commonplace occurrences in Sidamaland and it has been worsened since last June when Sidama public pressed the demand of regional Self adminstration right. Since then, many innocent Sidamas are languishing in jails illegally and whereabouts of many are unknown. Fabricated charges are used against those who are imprisoned as means to lock them up indefinitely. For instance, Ougamo Hanaga, who is an employee of Save the Children Awassa branch, made the following comment on facebook about the ordeal of innocent Sidamas and he was arrested few days later. He then charged with terrorism under the country's antiterrorism law without hard evidence that links him to terrorism.


http://sidamaliberation-front.org/

As expected, although they have no choice but to elevate Hailemariam Desalegn formally to replace Meles’ position, the ruling elites have formed a shadow government that will make all the real decisions  behind the scenes. This shadow government – a “transition time caretaker” – is made up of seven members. According to individuals privy to the process of selection, the justification given for the appointment is that the shadow government should be made up of one person from each of EPRDF’s member parties, and one each from key government agencies – intelligence, foreign affairs, and the military. Below is the list.
NameRepresentingParent PartyEthnicity
General Se'are MekonnenMilitaryTPLFTigrean
Getachew AssefaIntelligenceTPLFTigrean
Berhane GebrekiristosForeign AffairsTPLFTigrean
Seyum MesfinTPLFTPLFTigrean
Bereket SimonANDMANDMTigrean (Eritrean)
Kuma DemeksaOPDOOPDOUnknown (Tigrean/Amhara)
Hailemarim DesalegnSEPDMSEPDMWalayta
It is astonishing that despite the nominal diversity of parent parties and government agencies represented, all but one of these individuals are from a single ethnic group, Tigre, which makes up just 6% of the country. That sole member is Hailemariam Desalegn, the soon-to-be prime minister. Although a founding member of the the Amhara National Democratic Movement (previously Ethiopian People’s Democratic Movement), it is a well known fact that  Berekt Simon is an Eritrean Tigre. In similar fashion, despite the fact that he is a founding member of OPDO, the ethnic identity of Kuma Demeksa is rather ambiguous. In this WikiLeaks report, former US Ambassador  Donald Yamamoto writes that “Kuma Demeksa, a.k.a. Taye Teklehaimanot, was born in Oromiya Region of Amhara parents in 1958.” However, Kuma’s comrades from the days of Eritrean POW and later in the Tigrean desert claim that he was a Tigrean, an assertion supported by his classmates in Gore (Ilubabor) who testify that his parents spoke Tigrigna.
Regardless of his ethnic identity, another WikiLeaks report sheds light on why Kuma, just like Hailemariam, has been included in the shadow government. During his time as a defense minister, the American Ambassador evaluated him as a “figurehead deferring overwhelmingly to Tigreans like Samora and Prime Minister Meles on substantive military issues.”
Aside from the ethnic dimension, the composition of this shadow government also points to which one of the TPLF factions have the upper hand, at least in the short term. The absence from this “caretaker committee” of heavyweights such as Abay Tsehaye, Sebehat Nega (the party’s godfather), Abay Woldu, and Arkebe Oqubay – individuals considered guardians of the ‘original’ TPLF – suggests that the conservative wing has been pushed aside. The choice of  General Se’are Mekonnen – rather than his boss, General Samora Yunous, who is still formally the Chief of Staff of the Armed Forces – further strengthens this suspicion.
Note that this faction has been pushing for Arkebe to replace Meles for some time. In fact in 2008 they almost achieved that objective. According to another WikiLeaks report , during the 2008 TPLF party congress Arkebe “received more votes than both Meles and Seyoum Mesfin, [but] recognizing the center of gravity surrounding Meles, Arkebe declined the party Chairmanship and Vice Chairmanship.” Patrick Gilkes, at the time strategic adviser to Meles, who provided this information to the Americans, “reported that the vote of dissent stemmed largely from lingering frustrations among the party over the still-unresolved territorial dispute with Eritrea over Badme … as well as over the economic downturn which has taken a huge toll on the Tigray region.” In a previous article I wrote that “a possible split along factional lines could result in the conservative elements launching an attack on Eritrea in order to generate nationalist support. Such a split could also catalyze the disaffected population to seize the opportunity and go out to the street to bring down the regime.” Moreover, the current set up of rule by committee of equals ( minus the outsiders) is not sustainable.  Sooner or later one of them,  the  first among equals will have control by purging challengers and securing loyalty of the rest, like Meles did in 2001.
Therefore, this shadow government is  a worrisome development as it creates a multiple stress situation which could increase the chances of instability in a post Meles Ethiopia. First, although one group appears to have the upperhand, it only signals the looming intra-TPLF factional struggle that will likely play out in the weeks and months to come. In the absence of a clear front runner to TPLF’s chairmanship, and the split among veterans (i.e. Seyum Mesfin & Berhane on side; Sebehat, Abay Tsehaye & Abay Woldu on the other), this could fracture the rank and file and the large base of the party.
Another stress point comes from the affiliate parties who will  be unhappy with the re-imposition of the Tigrean monopoly as the only real powerhouse. While they lack the military force to  wrestle for power, they can use the administrative apparatus at their disposal to passively undermine the ruling elites. Lacking a decisive singular leader like Meles and bogged down into their own internal friction, the Tigrean elites will have difficulty ensuring loyalty of the surrogate parties. In fact, in order to reinforce themselves, the warring factions of TPLF are likely to reach out to the surrogate parties, elevating them into active participation in the scramble to fill the vacuum left by Meles.
The potential administrative paralysis that results from a factional struggle could lead to a third stress point–exacerbation of  the widespread grievance among the population. We have already witnessed the tell-tale signs of this over the past two months. Following Meles’ disappearance, it was reported that capital flight spiked, investment slowed downforeign exchange reserve was suspended, and many infrastructure projects were put on hold as  the prime minister’s office could not approve them. Thus, the looming power struggle could worsen the economic situation making the already high cost of living unbearable, particularly for the urban dwellers. This economic problem, when added to the (unemployed) youth bulge and catalyzed with the emerging social media savvy movements, will have intense external pressure on the status quo.
It is unfortunate that instead of using this opportunity to put the country on the path to an open society with equitable distribution of wealth and power, the ruling elites have chosen to further alienate the rest of the country , risking an uncertain future for themselves and the region at large.

ኢሳት ዜና:- ሰሞኑን በመካሄድ ላይ ያለው አቶ መለስ ዜናዊን ልዩ ሰው አድርጎ የመሳል እንቅስቃሴ ድርጅቱን ስጋት ላይ እየጣለው በመምጣቱ ካድሬዎች የፕሮጋንዳ ስራቸውን ከግለሰብ ወደ ድርጅት እንዲያዞሩ ታዘዋል።
ኢህአዴግ በመጀመሪያ በአቶ መለስ ዜናዊ የግለሰብ ስብእና አስታኮ ስልጣኑን ለማደላደል የፕሮፓጋንዳ ዘመቻ ቀይሶ የነበረ ቢሆንም፣ የፕሮፓጋንዳው እንቅስቃሴ አቅጣጫውን እየቀየረ መምጣቱ ድርጅቱን ስጋት ላይ ጥሎታል።
አቶ መለስ የሁሉም ፕሮጀክቶች አፍላቂ ፣ የኢህአዴግ ጭንቅላት ተደርገው እንዲሳሉ መደረጉ ሌሎች ሰዎች በድርጅቱ ውስጥ እንደሌሉ፣ ድርጅቱ እርሳቸው ከሌሉ ህይወት የሌለው ድርጅት ነው የሚል መልእክት እያስተላለፈ መምጣቱ ሌሎች የደርጅቱን አባላት በተለይም የህወሀት ባለስልጣኖችን  እያበሳጨ ነው።
ከሁሉም በላይ ኢህአዴግ ያለመለስ ህይወት አይኖረውም የሚለው አመለካከት በስፋት እንዲሰራጭ ያደረገው የአቶ በረከት ስምኦን የፕሮፓጋንዳ ስልት ነው በሚል ህወሀቶች ወቀሳ እያቀረቡ ነው።
ከኢህአዴግ የደህንነት ምንጮቻቸን ባገኘነው መረጃ መሰረት ግንባሩ የፕሮፓጋንዳ ስራው ከግለሰብ ወደ ድርጅት እንዲዞርና የሁሉም መስሪያቤት ሰራተኞች ለኢህአዴግ  ያላቸውን ታማኝነት መግለጥ እንዲጀምሩ መመሪያ አውርደዋል።
ኢህአዴግ እንደ ድርጅት ያደረገው አስተዋጽኦ ተረስቶ ሁሉም ነገር አቶ መለስ እንደሆኑ ተደርጎ የሚተላለፈው ቅስቀሳ፣ ድርጅቱን ሰው አልባ አድርጎ ከመሳል በተጨማሪ በድርጅቱ ውስጥ ፈላጭ ቆራጩ አንድ ሰው ብቻ እንደሆኑ ተደርጎ እንዲሳል እያደረገው ነው።
ህዝቡ አቶ መለስ ኬለለ ኢህአዴግ የለም የሚል አመለካከት እዬያዘ መምጣቱ እየተነገረ ነው። የኢህአዴግን ስርአት የሚቃወሙትም ከአቶ መለስ በሁዋላ የሽግግር መንግስት እንዲቋቋም መጠየቃቸው የህወሀት ባለስልጣናትን አበሳጭቷል።

ይህ በእንዲህ እንዳለ አቶ መለስን የሚያወድሱ ህዝባዊና ሀይማኖታዊ መዝሙሮች በብዛት እየተለቀቁ ነው። አንዳንድ ድምጻዊያን አቶ መለስን ከመጽሀፍ ቅዱሱ ሙሴ ጋር እያመሳሰሉ የውዳሴ ዘፈን እየዘፈኑላቸው ነው። የመከላከያ እና ፖሊስ ሰራዊት አዛዦችና አባላት በአደባባይ ሲያለቅሱ መታየታቸው ገለልተኝነታቸውን አደጋ ውስጥ እንደጣለው አስተያየት ሰጪዎች ተናግረዋል።
የፖሊስና የመከላከያ አባላት ቢያዝኑም እንኳ  በአደባባይ ላይ መታየት አልነበረባቸው የሚሉት አስተያየት ሰጪዎች፣ ህዝቡ ፖሊስና መከላከያ ድርውንም የአቶ መለስና የኢህአዴግ የግል ንብረት ናቸው የሚለውን አባባል ይበልጥ አጠናክሮታል።
በርካታ የወታደሮችና የፖሊስ አዛዦች “አሳዳጊያችን” እያሉ ሲያለቅሱ ታይተዋል።

የዚህ ሰሞን የአገራችን ድባብ ተለውጧል፡፡ ሚዲያው በሐዘን ዜና፣ ሕዝቡም በትካዜ ተውጧል፡፡ በአንድ ሳምንት ውስጥ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ቤተ ክርስቲያንና የኢትዮጵያ ሕዝብ መሪዎቹን አጥቷል፡፡ ፓትርያርኩም ጠቅላይ ሚኒስትሩም ከነበራቸው አገራዊና አኅጉራዊ ተሰሚነት አንፃር ዜና ዕረፍታቸው አስደንጋጭ ነበር፡፡ በየሚዲያው የምንሰማው የእንጉርጉሮ የዋሽንት ድምፅ፣ በየመንገዱ የተመለከትናቸው ጥቁር አልባሳት፣ የሐዘን መግለጫዎችና ለቅሶዎች ሁሉንም የኩነቱ አካል አድርጎታል፡፡ ‹‹ሞትሰ ለመዋቲ ይደሉ . . . ›› እንዲል ሰዎች ከሞታቸው ጋር የሚኖሩ ቢሆንም፣ መልካም ለሠሩት ወይም ለሚሠሩት የሥራ ጊዜ ቢያገኙ መልካም ነበር፡፡ ይህ ባልሆነበት ሁኔታ ግን የሥራው መቀጠል፣ የተተኪ አመጣጥ ወዘተ. እኛው ጋ የሚቀሩ ሀቆች ናቸው፡፡ ለዚህም ነው የኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን ‘ዓቃቤ መንበረ ፓትርያርክ’ የኢትዮጵያ መንግሥትም ‘ጊዜያዊ የጠቅላይ ሚኒስትር’ የሾሙት፡፡ የፕትርክናው አመራረጥ አካሄድ በቃለ አዋዲ የሚመራና ለሲኖዶሱ ደንብ የማውጣት፣ ኮሚቴ የማዋቀርና ምርጫውን የማስፈጸም ሥልጣን የተሰጠ ቢሆንም፣ ሥራው የተወሰኑ ተግዳሮቶች እንዳሉት ይታመናል፡፡ የቤተ ክርስቲያኗን አንድነት መጠበቅ፣ አካሄዱን በተቀደሰ መንፈስ መምራት፣ ነገሮችን በጥበብና በጥንቃቄ መፈጸም ግቡን ያሳምረዋል፡፡ የመንግሥትም ጠቅላይ ሚኒስትሩን የመሾም ወይም የመተካት አካሄድ የሚኖረው የሕግ ክርክር ሊኖር እንድሚችል ጠቅላይ ሚኒስትሩ በሕመም ላይ በነበሩበት ጊዜ በሪፖርተር ጋዜጣ የተለያዩ አምዶች ላይ ሲስተናገዱ የነበሩ የአቋም ልዩነቶች አመላካች ናቸው፡፡ ክርክሮች ከጠቅላይ ሚኒስትሩ ዜና ዕረፍት በኋላም የሚነሱ በመሆናቸው ሕገ መንግሥቱን መሠረት አድርጎ እልባት መስጠቱ አማራጭ የለውም፡፡ በዚህ ጽሑፍ የሚስተናገደውም ሐሳብ ግራ ቀኙን ለመመርመር ያለመ በመሆኑ በሰሞኑ እየተደረጉ ካሉ ኩነቶች ጀርባ ያሉ የሕገ መንግሥት ክርክሮችን በአጭሩ ይቃኛል፡፡ መነሻውም መድረሻውም የሕገ መንግሥቱ አንቀጽ 75 ይዘትን መቃኘት እንደመሆኑ መጠን በጉዳዩ ላይ ለሚደረጉ ሕግ ነክ ሙግቶች መነሻ እንደሚሆን ይታሰባል፡፡ 

የሥራ አስፈጻሚነት ሥልጣን


ማንኛውም መንግሥት የሕግ አውጪ፣ የሕግ ተርጓሚና የሕግ አስፈጻሚ አካላት ይኖሩታል፡፡ የእነዚህ አካላት አወቃቀር፣ የእርስ በርስ ግንኙነትና ተግባራት የሚወሰነው በየአገሮቹ ሕገ መንግሥት ነው፡፡ በዚሁ መሠረት በ1987 ዓ.ም. የወጣው የኢፌዴሪ ሕገ መንግሥት በዝርዝር ከወሰናቸው ጉዳዮች ውስጥ የእነዚህ አካላትን የተመለከቱ ድንጋጌዎች ዋናዎቹ ናቸው፡፡ የሥራ አስፈጻሚ አካልን የሚመለከተው የሕገ መንግሥቱ ክፍል ምዕራፍ ስምንት ሲሆን፣ በውስጡ ከአንቀጽ 72 እስከ 77 ያሉትን ስድስት ድንጋጌዎችን ይዟል፡፡ በአንቀጽ 72 መሠረት የኢትዮጵያ ፌደራል መንግሥት ከፍተኛ የአስፈጻሚነት ሥልጣን የተሰጠው ለጠቅላይ ሚኒስትሩና ለሚኒስትሮች ምክር ቤት ነው፡፡ ይህ ዓይነት ሥልጣን በፓርላሜንታዊ ሥርዓት የተለመደ ሲሆን፣ በፕሬዚዳንታዊ የመንግሥት ሥርዓት ደግሞ ከፍተኛ ሥልጣን ለፕሬዚዳንቱ የሚሰጥ ነው፡፡ ለአብነት የፓርላሜንታዊ ሥርዓት የምትከተለው እንግሊዝ ለጠቅላይ ሚኒስትሯ፣ የፕሬዚዳንታዊ የመንግሥት ሥርዓት የምትከተለው አሜሪካ ደግሞ ለፕሬዚዳንቷ ሰፋ ያለ ፖለቲካዊ ሥልጣን መስጠታቸውን መጥቀስ ይቻላል፡፡ አወቃቀሩ እንደየአገሮቹ ታሪክ፣ የፖለቲካ ልማድና ብሔራዊ መግባባት መሠረት በሕገ መንግሥታቸው የሚደነገግ ነው፡፡ የአገራችን ሥርዓተ መንግሥት ፓርላሜንታዊ ስለመሆኑ በአንቀጽ 45 የተደነገገ ሲሆን፣ ፓርላማው (የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት) ከሕዝቡ የሚመረጥ (አንቀጽ 54) እና የሕዝቡ የሉዓላዊነት መገለጫ ነው፡፡ (አንቀጽ 8) በምክር ቤቱ አብላጫ መቀመጫ ያገኘ የፖለቲካ ድርጅት ወይም ጣምራ ድርጅቶች የፌደራሉን መንግሥት የሕግ አስፈጻሚ አካል እንደሚያደራጅ/ጁ፤ እንደሚመራ/ሩ በአንቀጽ 56 ደንግጓል፡፡ በዚሁ መሠረት በምክር ቤቱ አብላጫ መቀመጫ ያገኘው የፖለቲካ ድርጅት የምክር ቤቱ አባል የሆነ ጠቅላይ ሚኒስትሩን የሚሾም ሲሆን፣ ጠቅላይ ሚኒስትሩም ለሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ተጠሪ ነው፡፡ /አንቀጽ 75/ 

ጠቅላይ ሚኒስትሩ የመንግሥት ከፍተኛ የአስፈጻሚነት ሥልጣን የተሰጠው እንደመሆኑ ሥልጣንና ተግባሩም እንዲሁ ሰፊ ነው፡፡ ጠቅላይ ሚኒስትሩ የአገሪቱ ርዕሰ መስተዳድር፣ የሚኒስትሮች ምክር ቤት ሰብሳቢና የጦር ኃይሎች ጠቅላይ አዛዥ ነው፡፡ የሚኒስትሮች ምክር ቤቱን የሚያደራጅ፣ የሚመራ፣ የሚያስተባብርና የሚወክል፤ የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ያወጣቸው ሕጎች፣ ፖሊሲዎች መመርያዎችና ውሳኔዎች ተግባራዊ መሆናቸውን የሚከታተል፣ የሚያረጋግጥ፣ ኮሚሽነሮችን፣ የጠቅላይ ፍርድ ቤት ፕሬዚዳንትን፣ ምክትል ፕሬዚዳንትንና ዋና ኦዲተርን መርጦ በሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ሹመታቸውን የሚያፀድቅ እርሱ ነው፡፡ ሌሎችም ዝርዝር ሥልጣኖች እንደተሰጡት አንቀጽ 74 ያመለክታል፡፡ የጠቅላይ ሚኒስትሩ የሥራ ዘመን የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት የሥራ ዘመን ያህል ቢሆንም፣ ለብዙ ጊዜያት እየተመረጠ እንዲያገለግል የሚከለክል ድንጋጌ የለም፡፡ ከዚህ በተቃራኒው አንድ ሰው ከሁለት ጊዜ በላይ ለፕሬዚዳንትነት ሊመረጥ አይችልም፡፡ እንዲህ ዓይነት ገደብ በጠቅላይ ሚኒስትር ሥልጣን ላይ አልተቀመጠም፡፡ 


ጠቅላይ ሚኒስትር እንዴት ይተካል?

ጠቅላይ ሚኒስትር በተለያዩ ምክንያቶች ሥራውን የማይሠራባቸው ሁኔታዎች እንዳሉ ማሰብ ሰዋዊ ነው፡፡ ጠቅላይ ሚኒስትሩ በሕመም፣ ሥራውን በመልቀቅ፣ በአቅም ማነስ ወይም በሞት ሥራውን ለመሥራት የማይችልበት ሁኔታ ስለሚኖር ሕገ መንግሥት በእነዚህ ጉዳዮች መፍትሔ ሊሰጥ እንደሚገባ ዕሙን ነው፡፡ የአገራችን ሕገ መንግሥት እነዚህ ጉዳዮች በተከሰቱ ጊዜ ስለሚኖረው የጠቅላይ ሚኒስትሩ ሁኔታና ስለ አተካኩ የሚለው ነገር አለ፡፡ ከላይ የተጠቀሱትን ሁኔታዎች በሁለት ልንከፍላቸው እንችላለን፡፡ የመጀመሪያው ጠቅላይ ሚኒስትር በሕይወት እያለ በተለያዩ ምክንያቶች ሥራውን መሥራት ባልቻለ ጊዜ የሚሆነው ነገር ሲሆን፣ ሁለተኛው ጠቅላይ ሚኒስትሩ በሞቱ ጊዜ ሊፈጸም ስለሚገባው ሥርዓት ነው፡፡ 

የመጀመሪያውን ሁኔታ በተመለከተ በሪፖርተር ጋዜጣ ባለፉት ሳምንታት ሲገለጹ በነበሩት ሐሳቦች የተለያየ አቋም ሲያዝባቸው አስተውለናል፡፡ የተወሰኑት ሕገ መንግሥቱ ጠቅላይ ሚኒስትሩ በሕመም ላይ ሲሆኑ ወይም ሥራቸውን ለመሥራት ባልቻሉ ጊዜ ክፍተቱ ሊሞላበት የሚችለው ሥርዓት በሕገ መንግሥቱ ባለመቀመጡ ማሻሻያ ይፈልጋል ይላሉ፡፡ ሌሎች ደግሞ ሕገ መንግሥቱ በአንቀጽ 75 መሠረት ጠቅላይ ሚኒስትሩ በማይኖርበት ጊዜ ምክትል ጠቅላይ ሚኒስትሩ ተክቶት ይሠራል በሚል ስለሚደነግግ ጠቅላይ ሚኒስትሩ ሲታመሙ ምክትላቸው እንደሚተኳቸው በመግለጽ ሕገ መንግሥቱ ክፍተት የሌለው ስለመሆኑ ይከራከራሉ፡፡ ጸሐፊው ሕገ መንግሥቱ ጠቅላይ ሚኒስትሩ በሕይወት እያሉ በሕመም ወይም በተለየዩ ጊዜያዊ ምክንያቶች በማይኖሩበት ጊዜ ስለሚኖረው ሁኔታ ሁለት መፍትሔ እንዳለው ያምናል፡፡ የመጀመሪያው አንቀጽ 75 ሲሆን፣ ሁለተኛው አንቀጽ 54፣ 55 እና 72 የጋራ ንባብ የሚገኘው መፍትሔ ነው፡፡ ጠቅላይ ሚኒስትሩ ታመው ሥራቸውን መሥራት ካልቻሉ በአንቀጽ 75 መሠረት ምክትላቸው ተክተዋቸው እንደሚሠሩ ማሰብ አሳማኝ ነው፡፡ አንቀጽ 75 ‘ጠቅላይ ሚኒስትሩ በማይኖሩበት ጊዜ’ የሚለው በሕመም ምክንያት ሥራቸውን ለመሥራት ባልቻሉበት ጊዜ ሁሉ ተፈጻሚ ይሆናል፡፡ በሌላ በኩል ጠቅላይ ሚኒስትሩ ሥራቸውን በፈቃዳቸው ቢለቁ፣ ወይም በተለየዩ ምክንያቶች በመረጣቸው ሕዝብ አመኔታ ካጡ (በአንቀጽ 54(6) መሠረት) የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ሌላ ጠቅላይ ሚኒስትር ሊሾም ወይም ሊመረጥ የሚችልበት ሁኔታ ይኖራል፡፡ ይህ ሥርዓት በግልጽ በሕገ መንግሥቱ በዝርዝር ባይገለጽም፣ ጠቅላይ ሚኒስትሩ ተጠሪነቱ ለሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት እንደመሆኑ መጠን ምክር ቤቱ በእነዚህ አሳማኝ ምክንያቶችም ጠቅላይ ሚኒስትሩን በማንሳት የሚሾምበት ወይም የሚመርጥበት የሕግ አግባብ አለ፡፡ ተጠሪነት (Accountability) በመሾም፣ በመቆጣጠርና ከሥልጣን በማንሳትም የሚገለጥ መሆኑን መረዳት ይቻላል፡፡ የጠቅላይ ሚኒስትራችን ዜና ዕረፍት ከተሰማ በኋላ ግን ከላይ የቀረቡት ግራ ቀኝ ክርክሮች ፋይዳ ስለማይኖራቸው ጉዳዩን ከዕረፍታቸው አንፃር እንደገና መመልከት ተገቢ ይሆናል፡፡ 

ጠቅላይ ሚኒስትር በሞት በመለየቱ ምክንያት ስለሚፈጸም የመተካት ሥርዓት (Succession procedure) ሕገ መንግሥቱ በግልጽ የሚያስቀምጠው ነገር ባለመኖሩ ለተለያየ ትርጉም የተጋለጠ ይመስላል፡፡ እነዚህ ሐሳቦች በመረጃ መረብና በተለያዩ ሚዲያዎች ሲዘገቡ ይስተዋላል፡፡ በአቋም ልዩነቱ ከላይ ጠቅላይ ሚኒስትሩ በጊዜያዊ ችግር ምክንያት ሥራቸውን መሥራት ባልቻሉ ጊዜ ስለሚፈጸመው ሥርዓት ከሚነሳው ክርክር ጋር ተመሳሳይ ነው፡፡ ሐሳቦቹን ጨምቀን ካቀረብናቸው አራት ዘንግ ይኖራቸዋል፡፡ አንደኛው ሕገ መንግሥቱ መተካትን (Succession) የሚገዛ ድንጋጌ ስለሌለው ካልተሻሻለ ክፍተት አለው የሚል ነው፡፡ ሁለተኛው የሕገ መንግሥቱ አንቀጽ 75 ጠቅላይ ሚኒስትሩ በሞት ምክንያት በማይኖሩበት ጊዜ ሁሉ ተፈጻሚ ይሆናል የሚለው አቋም ነው፡፡ ሦስተኛው ደግሞ ጠቅላይ ሚኒስትሩ ሲሞቱ የሚተካቸውን የተመለከተ ድንጋጌ ባይኖርም፣ የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ሌላ ጠቅላይ ሚኒስትር ሊሾም ይችላል የሚል ሐሳብ ነው፡፡ አራተኛው ጉዳዩ በሕገ መንግሥቱ ስለማይሸፈን በአሁኑ ወቅት ያሉት የፖለቲካ ኃይሎች በሚፈጥሩት ኅብረት (Coalition) መፍትሔ ሊሰጡበት የሚገባው ጉዳይ ነው ይላሉ፡፡ የመጨረሻው አማራጭ የሕገ መንግሥት መሠረት የሌለውና ‘ፖለቲካዊ’ ሐሳብ ብቻ በመሆኑ ውኃ የሚቋጥር አይመስልም፡፡ ሌሎቹን አቋሞች በተመለከተ ግን አጭር ምልከታ እናድርግ፡፡

የሕገ መንግሥቱን አንቀጽ 75 መሠረት አድርጎ የሚነሳው ክርክር ድንጋጌው ጠቅላይ ሚኒስትሩ በሞቱ ጊዜም ምክትላቸው እንዲተኳቸው ሥልጣን ይሰጣል ወይስ አይሰጥም የሚለው ነው፡፡ በአንድ በኩል አንቀጽ 75(1) (2) ‹‹ምክትል ጠቅላይ ሚኒስትሩ በማይኖርበት ጊዜ ተክቶት ይሠራል፤›› ስለሚል ድንጋጌውን አስፋፍቶ (Broadly) ለተረጎመው ሰው ጠቅላይ ሚኒስትሩ በሞት በተለዩ ጊዜም ተፈጻሚ ይሆናል ሊባል ይችላል፡፡ በሌላ በኩል ግን የድንጋጌው ጠባብ (Narrow) አተረጓጎም መተካቱ ተፈጻሚ የሚሆነው ጠቅላይ ሚኒስትሩ በሕይወት ኖረው በተለያዩ ጊዜያዊ ችግሮች ምክንያት በማይኖሩበት ጊዜ ነው የሚል መከራከሪያ ማንሳት ይቻላል፡፡ በተለይ አንቀጽ 75(2) ‘ምክትል ጠቅላይ ሚኒስትሩ ተጠሪነቱ ለጠቅላይ ሚኒስትሩ ይሆናል’ በሚል ስለሚደነግግ ጠቅላይ ሚኒስትሩ በሌሉበት (በሞት በተለዩበት) ሁኔታ መተካቱን ያለተጠያቂነት ማሰብ ስለማይቻል ለጉዳዩ ተፈጻሚነት ላይኖረው ይችላል፡፡ ይህ በጸሐፊው የሚደገፍ ነው። ሆኖም በመጀመሪያው አቋም መሠረት ምክትል ጠቅላይ ሚኒስትሩ ጠቅላይ ማኒስቴሩን እንደሚወክሏቸው ለሚያስብ የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤትንም ይሁንታ አይፈልግም፤ ሹመቱም ጊዜያዊ ሊባል አይገባውም፡፡ ምክንያቱም ውክልናው ሕገ መንግሥታዊ ውክልና በመሆኑ ሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤትን ጨምሮ ሁሉም ሰው ሕገ መንግሥቱ ሲፀድቅ የሚያውቀው፤ የሚጠብቀውም በመሆኑ ነው፡፡ 

ሁለተኛው አማራጭ ግን አንቀጽ 75 ለዚህ ጉዳይ ተፈጻሚ እንደማይሆን በማሰብ ሕገ መንግሥቱ ሌላ መፍትሔ እንዳለው መረዳት ነው፡፡ ይኸውም ጠቅላይ ሚኒስቴሩን የሚሾመውና የሚቆጣጠረው የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት በመሆኑ ጠቅላይ ሚኒስትሩ ሲሞት ምትክ የመሾም ወይም የመምረጥ ሥልጣኑ የምክር ቤቱ ይሆናል፡፡ ምክር ቤቱ ይህንን ሥልጣኑን እስከሚጠቀም ድረስ ግን ከፍተኛ የአስፈጻሚነት ሥልጣን ከጠቅላይ ሚኒስትሩ ጋራ ያለው በአንቀጽ 72(2) መሠረት የሚኒስትሮች ምክር ቤት በመሆኑ ክፍተቱን የሚሞላ ሥራ ይህ ምክር ቤት ሊሠራ ይችላል፡፡ የሚኒስትሮች ምክር ቤት ከሚሠራው ሥራ ውስጥ አንዱ ምክትል ጠቅላይ ሚኒስትሩን ወይም ሌላ የምክር ቤቱን አባል ‘ጊዜያዊ የጠቅላይ ሚኒስትርነት’ ሥልጣን መስጠት ነው፡፡ ይህ ጊዜያዊነት የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ተሰብስቦ ባፀደቀው ጊዜ ወይም ሌላ ጠቅላይ ሚኒስትር በሾመ ወይም በመረጠ ጊዜ ቀሪ ስለሚሆን ክፍተት የመሙላት (Gap filling) ድርሻ ይኖረዋል፡፡ የሕገ መንግሥቱን ድንጋጌ በጥንቃቄ ላስተዋለው ይህ ክርክር አሳማኝ ነው።

ሦስተኛው አማራጭ ሕገ መንግሥቱ ጠቅላይ ሚኒስትሩ በሞት በተለዩ ጊዜ ስለሚኖረው መተካት (Succession) በግልጽ የሚለው ነገረ ባለመኖሩ ክፍተት አለው የሚለው አቋም ነው፡፡ ሕገ መንግሥቱ ስለ ጠቅላይ ሚኒስትሩም ሆነ ስለ ፕሬዚዳንቱ አሿሿምና ሥልጣን ሲደነግግ ሰዎች ናቸውና በሞት ቢለዩ ሊሆን ስለሚገባው ነገር አለመግለጹ ክፍተት አለው ሊያስብል ይችላል፡፡ የሕገ መንግሥት ዝምታ የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ተተኪ ጠቅላይ ሚኒስትር ለመሾም ለመምረጥ ባለው ሥልጣን እንደሚሞላ ጸሐፊው ስለሚያምን አቋሙን አይጋራም። ሆኖም ክፍተቱ መኖሩን ለሚያንም መፍትሔው ሕገ መንግሥቱን ማሻሻል ካልሆነም በሕገ መንግሥቱ ለመተርጎም ሥልጣን በተሰጠው አካል ገዥ ትርጉም እንዲሰጥ ማድረግ ነው፡፡ ሁለቱንም የሚደግፍ አቆም በሪፖርተር መስተናግዱን ጸሐፊው ያስታውሳል። ማሻሻሉ ከሚጠይቀው ጊዜና ጠበቅ ያለ ሥርዓት አንፃር ግን ተመራጭ አይደለም፡፡ ይህ በአሜሪካ የሕገ መንግሥት ታሪክ ያጋጠመ ክፍተት ሲሆን፣ ሕገ መንግሥቱን በማሻሻልና አማራጭ የመተካኪያ መስመር በማበጀት መፍትሔ ሰጥተውታል፡፡ 

የሌሎች ተሞክሮ 


አገሮች ከፍተኛ የአስፈጻሚነት ሥልጣን የተሰጣቸው ሰዎች (ፕሬዚዳንትና ጠቅላይ ሚኒስትር) በሞት በተለዩ ወይም በተለያዩ ምክንያቶች በማይኖሩበት ጊዜ ስለሚኖረው መተካት (Succession) የተለያዩ ድንጋጌዎች ያስቀምጣሉ። በቅርቡ በሰሜን ኮሪያ እንደተመለከትነው በዘር ሐረግ መተካት የሚኖርበት አጋጣሚ አለ፡፡ በአገራችንም በንጉሡ ዘመን ሕገ መንግሥቱ እንዲህ ዓይነት መተካት በግልጽ ይፈቀድ ነበር፡፡ በቻይናና በአሜሪካ ዘርዘር ያለ ሕገ መንግሥታዊ ደንብ አለ፡፡ በቻይና የፕሬዚዳንቱ ቦታ ሞትን ጨምሮ በተለያዩ ምክንያቶች ክፍት ከሆነ ምክትል ፕሬዚዳንቱ ተክቶ ይሠራል፡፡ ምክትል ፕሬዚዳንቱ ተመሳሳይ ሁኔታ ካጋጠመው ኮንግረንሱ (National People’s Congress) አዲስ ምክትል ፕሬዚዳንት በመምረጥ ክፍተቱን ይሞላል። ፕሬዚዳንቱም ምክትል ፕሬዚዳንቱም በተመሳሳይ ጊዜ ከሌሉ ደግሞ ኮንግረሱ አዲስ ፕሬዚዳንት ይመርጣል፡፡ 

አሜሪካም መተካትን (Succession) የተመለከተ ድንጋጌ አላት። ፕሬዚዳንቱ ከሥራው ከተወገደ፣ በሞት፣ ሥራ በመልቀቅ ወይም ችሎታ በማጣት ቦታው ክፍት ከሆነ የፕሬዚዳንቱ ሥልጣንና ተግባር ወደ ምክትሉ ይተላለፋል ። ሆኖም ይህ ድንጋጌ ለምክትል ፕሬዚዳንቱ ሙሉ የፕሬዚዳንቱን ቢሮ የመረከበ ሥልጣን እንደሚሰጠውና እንደማይሰጠው ግልጽ ስላልነበር አከራካሪ ሆኖ ቆይቷል፡፡ ፕሬዚዳንት ሃሪሰን እ.ኤ.አ. በ1843 በሞቱ ጊዜ ምክትል ፕሬዚዳቱ ጆን ቴይለር ሙሉ የፕሬዚዳንት ሥልጣኑን ጠይቀው ስለተወሰነላቸው ገዥ ልምድ (Precedent) ሆነ። ከዚህ በኋላ እ.ኤ.አ በ1967 በ25ኛው ማሻሻያ ዝርዝር ደንብ ወጣ፡፡ በዚሁ መሠረት ፕሬዚዳንቱ ከሞቱ ወይ ከለቀቁ ምክትሉ፣ ምክትሉ ከሞቱ ወይም ከለቀቁ ደግሞ ኮንግረንሱ የመተካት መስመሩን እንዲወስን ሥልጣን ተሰጥቶታል፡፡ በዚሁ መሠረት ኮንግረሱ በ1986 ፕሬዚዳንቱና ምክትል ፕሬዚዳንቱ በሌሉበት ወቅት መተካቱን አከናውኗል፡፡ ኮንግረንሱ ምክትሉ በሌለበት ጊዜ ለሕዝብ ተወካዮች አፈ ጉባዔ እሱም ከሌለ ለተለያዩ የካቢኔ ሚኒስትር አባላት ሥልጣኑን የሚያስተላልፍበት ሥርዓት አለው፡፡ 

ከላይ የተመለከትናቸው አገሮች የመንግሥት አወቃቀራቸው ከእኛ ጋር ቢመሳሳልም ባይመሳሰልም ለሥልጣን አተካካ (Power Succession) ሥርዓት ሊበጅለት  እንደሚገባ አመላካች ነው፡፡ ምክትል ጠቅላይ ሚኒስትሩ በተለያዩ ምክንያት በሌሉበት ጊዜ ስለሚኖር መተካት ዝርዝር  ደንብ ያስፈልጋል። መተካቱ በዝርዝር በሕግ የሚገዛ ከሆነ ለትርጉም አይጋለጥም፤ ሁሉም ቀድሞ ኃላፊነቱን አውቆት የሚሠራው ይሆናል፡፡ ዕረፍት ዘመናቸው በሞት የተገታው የሃይማኖትና የፖለቲካ መሪዎቻችንን የሚተኩ ግለሰቦች የሟቿቹን ራዕይ እንደሚያስቀጥሉ በመመኘት ጹሑፉን እንቋጭ።

‹ምነው ሞት ዛሬ ተሞኘ፣ ተተኪ እንዳለ ባወቀ፣ ሞት እንዲህ ባልተጨነቀ› የሚለውን እንጉርጉሮ በበሳል ተተኪ እንተግብረው፡፡
http://www.ethiopianreporter.com/component/content/article/306-law/7550-2012-08-25-09-43-13.html